با توجه به گستردگی ایران و تنوع اقلیمی مناطق گوناگون و استانهای آن، رسیدن به الگوی کشت مناسبی که از آن بتوان حداکثر بهرهبرداری را از عوامل و نهادهای تولید بهویژه عامل محدود کننده آب بهدست آورد ضرورتی انکارناپذیر است. حالا دولت روی توسعه الگوی کشت نوین تأکید دارد، اما کارشناسان اعتقاد دارند که برای نیل به این منظور نیاز به اعمال مشوقها و همچنین ارتقای ترویج جهاد کشاورزی است. نمونه بارز اجرای الگوی کشت در سمنان به عنوان یکی از شش استان خشک کشور نشان میدهد هنوز دولتمردان برنامه مشخصی برای به نتیجه رساندن این طرح مهم ندارند. در حالی که یک چهارم اراضی زراعی سمنان هنوز تحت فشار آبیاری نوین قرار نگرفتهاند در سطح عظیمی از این زمینها خربزهای کشت میشود که برای تولید هر کیلو از آن به صدها لیتر آب احتیاج است.
الکوی کشت عبارتست از تعیین یک نظام کشاورزی با مزیت اقتصادی پایدار مبتنی بر سیاستهای کلان کشور، دانش بومی کشاورزان و بهرهگیری بهینه از پتانسیلهای منطقهای با رعایت اصول اکوفیزیولوژیک تولید محصولات کشاورزی در راستای حفظ محیطزیست.
یعنی در هر استان کشت محصولات زراعی، باغی یا بهرهبرداری از مراتع و جنگلها متناسب با پتانسیلهای منطقهای و عوامل تولید باشد و با توجه به محدودیتهای اقلیمی موجود، بیلان منفی آب دشتها و نیاز به پایداری تولید محصولات، ما را ملزم میکند که در جهت روشهای کمک به بهبود سفرههای زیر زمینی آب و افزایش راندمان مصرف آب حرکت کنیم.
تأکید بدون زیرساخت
سمنان با دارا بودن ۱۹۸ هزار هکتار اراضی کشاورزی و باغی در بخش کشاورزی تولیدات خوبی دارد.
جایی که در دو دهه اخیر ۲۰ هزار هکتار آبیاری تحت فشار در آن اجرا و ۲۰ هزار هکتار دیگر در سالهای اخیر در دستور کار قرار دارد.
اما بهرغم پیشرفت چشمگیر همچنان ۲۵ درصد از اراضی کشاورزی استان هم تحت آبیاری نوین نیستند. این موضوع در کنار ترویج الگوی کشت در استانی که یکی از شش استان خشک کشور محسوب میشود، اما هنوز در آن کشت خربزه آن هم در سطح وسیعی از اراضی سمنان، سرخه و حتی میامی انجام میشود، اهمیت خاصی پیدا میکند.
حدود ۱۰ روز پیش بود که وزیر جهاد کشاورزی با سفر به سمنان بار دیگر بر سیاستهای دولت مبتنی بر الگوی کشت تأکید کرد. این حرفها در شرایطی مطرح شد که کارشناسان اعتقاد دارند، تأکید بدون زیرساخت و ترویج نمیتواند کارایی لازم را داشته باشد از سوی دیگر کشاورزی به مثابه یکی از مزیتهای اقتصادی استان نیاز دارد تا مورد توجه ویژه قرار گیرد.
راهکارهای تشویقی برای رفع موانع
وقتی وزیر جهاد کشاورزی در سمنان بود از سابقه ۵۰ ساله الگوی کشت در استان خبرداد و با تأکید بر اینکه سرعت اجرای این طرحها بسیار کند است، گفت: «براساس قانون، دولت سیزدهم با اجرای الگوی کشت است همچنین تشکیل کارگروه ملی الگوی کشت برای تدوین برنامهها از جمله اقدامات دولتی است.»
سیدجواد ساداتینژاد همچنین با بیان اینکه طرح الگوی کشت به تمام استانها ابلاغ شده و یک هفته بعد و با فعالیت کارگروههای ملی تغییر الگوی کشت به ریاست استانداران اجرای این طرح آغاز میشود، تأکید کرد: «یارانه بخشودگی آب بها و برق بها در شورای عالی آب همچنین از اقدامات دیگر صورت گرفته در دولت است.» وی با بیان اینکه از این پس اعتبارات و کمکهای فنی، اعتباری و تسهیلاتی به استانها براساس روند اجرای تغییر الگوی کشت برآورد خواهد شد، افزود: «تخفیف عوارض صادراتی در اجرای این طرح برای کاهش محصولات آب بر و افزایش محصولات استراتژیک در کشور نیز در دستور کار قرار دارد همچنین با توجه به مذاکرات انجام شده با سازمان برنامه و بودجه کشور و کمیسیون کشاورزی مجلس شورای اسلامی الگوی کشت در برنامه بودجه سال ۱۴۰۲ ردیف بودجه خواهد داشت.»
بیخبری کشاورزان از الگوی کشت
به اعتقاد کارشناسان حوزه کشاورزی برای نهادینه کردن الگوی کشت در استانهای مختلف باید نسبت به تخصیص زمینهای کشاورزی و برنامه کشت متناسب با آن منطقه و معرفی انواع گروه محصولات زراعی و باغی از سوی وزارت جهاد کشاورزی اقدام شود.
در همین رابطه ارائه ترکیب از پیش تعیین شده کشت و آیش برای مجموعهای از گیاهان سازش یافته با محیط در یک منطقه معین و دوره زمانی مشخص الزامی است بهنحویکه با سیاستهای دولت و برنامههای اقتصادی و اجتماعی هر استان همسو باشد.
از سوی دیگر میزان کشت محصولات کشاورزی در یک منطقه باید با توجه به منابع موجود، قیمت محصولات، هزینههای تولید، عملکرد محصول، نیاز کشور و سیاستهای درست انجام شود و تصمیمگیری در انتخاب گیاهان زراعی یا باغی مناطق مختلف براساس زیر ساختهای موجود و سطح تکنولوژی با حفظ منابع پایه تولید در جهت تأمین نیازهای اساسی کشور باشد. در همین راستا سرپرست اقتصادی استانداری سمنان الگوی کشت را یکی از اولویتهای استانداری معرفی کرده و میگوید: «گسترش کشاورزی نوین در سایه اصلاح الگوی کشت و بهکارگیری روشهای نوین در کشاورزی با هدف ارتقای کیفی و کمی تولیدات، از جمله مسائلی است که در استان سمنان به مثابه اولویت محسوب شده و پیگیر میشود.»
محمدرضا صادقی با بیان اینکه رشد و توسعه اقتصاد دانش بنیان با توجه به نامگذاری سالجاری به نام دانش بنیانها، از دیگر مسائلی است که میتواند به ترویج الگوی کشت در استان کمک شایانی کند که در این زمینه نیز گامهای خوبی برداشته شده است، ادامه میدهد: «اصلاح وضعیت مصرف در کنار الگوی کشت از جمله دیگر موضوعاتی که در زمینه کشاورزی استان مد نظر قرار دارد چرا که هر میزان در الگوی کشت موفق عمل کنیم، اما در زمینه مصرف نتوانیم برنامهریزی اصلاحی داشته باشیم، موفق نخواهیم شد.» وی با بیان اینکه از محل تبصره ۱۶ تسهیلات ویژهای در زمینه کشاورزی نیز در نظر گرفته شده که به خصوص با هدف محرومیتزدایی و توسعه کشاورزی، به بهرهبرداران پرداخت میشود، ابراز کرد: «خوشبختانه زیرساختهای عمرانی نیز در روستاها ارتقا پیدا کرده تا بتوانیم بهتر الگوی کشت را ترویج دهیم.»
مشکل استانها این است که الگوی کشت همواره در حد یک شعار باقی مانده چرا که کشاورزان اصلاً خبر ندارند که در درون اتاقهای جهاد و مراکز تحقیقات کشاورزی چه میگذرد از یک سو مرکز جهاد کشاورزی و دانشگاهها فقط وظیفه تولید علم و دانش را دارند و از سوی دیگر این جهاد است که باید پل رابطی بین بهرهبرداران و تولید علم باشد، اما در میدان عمل کسی از جریان الگوی کشت استان خودش خبر هم ندارد.
