زندگی اهل بیت عصمت و طهارت (س) و به طور خاص زیست پیامبر مکرم اسلام (ص) از هر لحاظ دارای ظرفیتهای دراماتیک ویژهای است که برخی نویسندگان ادبیات داستانی قطرهای از دریای آن را نوشیدهاند و در معرض تشنگان معنویت قرار دادهاند، با این حال این اقیانوس بیکران همچنان مرواریدهای فراوانی دارد که جویندگان راه حقیقت از میان اهل قلم را به سوی خود دعوت میکند. بدیهی است که زندگی انبیای الهی صرفاً جنبهای تاریخی ندارد و برای بهره بردن مخاطب از زوایای آن ذوق و قریحه ادبی و زلالی روح مشتاقان مسئلهای ضروری است.
در این میدان این نویسندهها هستند که موقعیتهای تاریخی را به موقعیتهای انسانی تبدیل میکنند و با این کار انسان را از تکساحتی بودن خارج میکنند. مهدی کفاش، نویسنده و فعال فرهنگی با بیان این مطلب در نشست «تجربه نوشتن داستان کوتاه با محوریت پیامبر اکرم (ص)» که در قالب «تکیه کتاب» از سوی خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار شد درباره داستان «ح مثل رحمت» شامل ۱۳ مجموعه داستان برگزیده پنجمین دوره جشنواره خاتم میگوید: به عقیده من در این داستان روایت زنانه بر سایر روایتهای موجود درباره پیامبر اکرم (ص) غلبه دارد؛ قرنهاست که روایتهای مردانهای درباره تاریخ اسلام به صورت کلی و پیامبر به صورت جزئی شنیدهایم. اولین کتابها درباره پیامبر به مغازی و جنگهای ایشان پرداختهاند. کفاش با تأکید بر اینکه در داستانهای «ح مثل رحمت» و «پای دار قالی» روایتهای زنانه وجود دارد، توضیح داد: در داستان «ح مثل رحمت» موقعیت، یک موقعیت انسانی است؛ به این معنا که یک زن مورد ظلم و بیانصافی یک مرد قرار گرفته است و داستان شرح تصمیمگیری یک زن برای چگونگی برخورد با آن مرد است. پایانبندی این داستان خوب است و خواننده را با یک شاید تنها میگذارد و داستان را به پایان میرساند.
توهم دانایی ما درباره پیامبر اسلام (ص)
این داستاننویس ادامه داد: هر کدام از ما به قصههایی در زندگی خود باور داریم و به آنها عمل میکنیم؛ به عبارتی ما با داستانها زندگی میکنیم. ما با پیامبری روبهرو هستیم که مردانه و حماسی وارد کارزار جنگ میشود و در حدود بیستوشش جنگ از جمله احد، بدر، احزاب و خندق حضور داشت، اما ۲۳ سال پیامبری او چیزی حدود ۸هزار و ۳۰۰ روز بود؛ بنابراین در تمام این روزها به عنوان یک انسان در موقعیتهای مختلفی قرار میگرفت. موقعیتهایی که ممکن بود به تناسب آن شاد، غمگین و خشمگین شود. ما باید از همه این موقعیتها برای خوانندههای داستانها و کتابهای خودمان صحبت کنیم تا مردم با همه جنبههای شخصیتی و رفتاری پیامبر آشنا شوند. وی عنوان کرد: ما درباره پیامبر توهم دانایی داریم و فکر میکنیم همه چیز را درباره ایشان میدانیم. در حالی که اینگونه نیست. این توهم از جایی ناشی میشود که برخی از مورخان، خطبا و سخنرانان صرفاً بخشی از وقایع را بیان میکنند؛ بنابراین باید پیامبر را به صورت تمام و کمال ببینیم و نمایش دهیم. پیامبر اکرم (ص) چهار دختر به نامهای حضرت زینب، حضرت فاطمه زهرا، حضرت رقیه و امکلثوم داشتند که ما بیشتر روایتهای حضرت فاطمه زهرا (س) را دنبال میکنیم. اما فرناز شهید ثالث در یکی از داستانهای این کتاب به نام «در پس هر سیاهی» به حضرت زینب (س) اشاره میکند.
این نویسنده همچنین گفت: این تفکر که فقط مردان میتوانند به لحاظ اقتصادی به خانواده کمک کنند از گذشته وجود داشت و داستان «پای دار قالی» ماجرای زن و مردی است که به علت نداشتن فرزند پسر ممکن است عشیره و قبیله خود را از دست بدهند. این خانواده صاحب دختر میشوند. در این داستان به سوره کوثر اشاره میشود و در نهایت شخصیت مرد اسم کوثر را برای فرزندشان پیشنهاد میدهد. داستان «غبار پای شتر» سخت به زبان متکی است و هنگام خواندن داستان از روایت اصلی دور میشویم و در صفحههای آخر ناگهان داستان را فراموش میکنیم. به عبارتی از بازی زبانی به زبانبازی میرسیم. این داستان به حدی خوب است که میتوانیم آن را در کلاسهای درس ارائه کنیم. سید مهدی شجاعی نیز در یکی از کتابهایش با واژه «آب» بازی زبانی میکند. کفاش همچنین تصریح کرد: اگر داستانهای این کتاب در مقابل غیر ایرانیها قرار دهیم چه برداشتی از آن خواهند داشت؛ باید برای این موضوع هم فکری کنیم. در داستان «سوگ احد» نوشته مجتبی شول افشارزاده بازآفرینی داستانی رخ میدهد و داستان را بسیار صمیمی دیدم. این داستان در انتها اطلاعات زیادی به ما میدهد. مجموعه داستانهای این کتاب به تأثیر، تصویر و توصیف پیامبر میپردازند. وی به تفاوت مورخان و نویسندگان اشاره کرد و گفت: مورخ کلینگر است، اما نویسندگان با داستان و روایتی سروکار دارند که از یک معماری کاملاً متفاوتی در مقایسه با کار مورخ برخوردار است. نویسنده در خلال نوشتن به عواطف و احساسات خواننده نیز توجه میکند. به عبارتی نویسندهها موقعیتهای تاریخی را به موقعیتهای انسانی تبدیل میکنند و با این کار انسان را از تکساحتی بودن خارج میکنند. بر اساس روایتهای اهل سنت هم برای پیامبر اکرم (ص) کتاب و داستان بنویسیم؛ در جهان اسلام، شیعه و سنی در مجاورت هم زندگی میکنند بنابراین پرداختن به روایتهای اهل سنت نیز حائز اهمیت هستند. مهدی کفاش در پایان گفت: مسیر نوشتن درباره پیامبر، نحوه ارائه تصویر پیامبر در داستان، چگونگی عبور از معیارهای تاریخی بدون تحریف تاریخ، راهکارهای چگونه نوشتن درباره پیامبر و... از جمله موضوعاتی است که نویسندگان میتوانند در قالب نشستها و کارگاههای مختلف آنها را به هنرجوهای خود آموزش دهند. امیدوارم این جلسهها استمرار و تداوم داشته باشد.
تأثیر زاویه دید جدید در روایتهای تاریخی
در این نشست فاضله سربندی فراهانی نویسنده کتاب ح مثل رحمت نیز عنوان کرد: نویسنده برای نوشتن یک داستان طرحی در ذهن خود دارد و شروع به قصهپردازی آن میکند. هدفم از نوشتن این داستان این بود که مهربانی را به عنوان یکی از ویژگیهای پیامبر (ص) برای خوانندگان در قالب داستان و قصه به تصویر بکشم. فراهانی ادامه داد: در داستان «پای دار قالی» هم که در این مجموعه منتشر شده سعی کردم موضوع دختر یا پسر بودن یک فرزند را به تصویر بکشم. برخلاف تصور ما این موضوع همچنان در بعضی از خانوادهها پررنگ و از اهمیت زیادی برخوردار است. این داستانها حدود دو سال پیش نوشته شدهاند و هدفم این بود که تأثیر آنها را در زندگی مدرن برای خواننده نمایان کنم تا مخاطب با خواندن آن داستان به این نتیجه برسد که اگر همان مشکل مشابه کتاب برایش پیش بیاید، میتواند عین تصمیم شخصیتهای داستان را بگیرد و مانند آنها عمل کند یا خیر.
این داستاننویس بیان کرد: جنبههای اخلاقی پیامبر اکرم (ص) برای من برجستهتر بود و در داستانها سعی کردم به این جنبهها بپردازم و آنها را برای مخاطبان داستانم نیز بیان کنم. با خودم این سؤال را مطرح میکردم که آیا آشنایی با میزان و تعداد جنگهای پیامبر اکرم (ص) میتواند در زندگی مدرن کنونی کمککننده باشد. در پاسخ به این سؤال بر جنبههای اخلاقی و رفتاری پیامبر در داستانها تأکید کردم. در دستان «پای دار قالی» قصهپردازی صورت گرفته است؛ در بعضی از مناطق کشور فارغ از سن، طبقه اجتماعی و سطح تحصیلات همچنان دختر یا پسر شدن فرزند یک مسئله است. در داستاننویسی باید نگاه و زاویه دید جدیدی داشته باشیم و نباید با نگاه صرف تاریخی به موضوعات بپردازیم. وجود زاویه دید جدید در روایتهای تاریخی میتواند تأثیرگذاری بیشتر و بهتری داشته باشد.
