در دنیا هیچ مناسکی به عظمت اربعین وجود ندارد، اما هنوز رمانی به بزرگی این پدیده نوشته نشدهاست، با این حال حسین زحمتکش زنجانی، اسب همت را زین کرده و با نوشتن کتاب «رومی روم» پا به این عرصه گذاشتهاست. او در این کتاب کوشیده در قالب یک داستان ظرفیتهای پدیده اربعین را در نزدیکی قلوب دو ملتی که هشت سال روبهروی هم قرار گرفتهاند، نشان بدهد.
بررسی و نقد کتاب رومی روم در قالب سیزدهمین نشست طعم کتاب صورت گرفت که به ابتکار خانه کتاب و ادبیات ایران برگزار میشود. حسین زحمتکش زنجانی، نویسنده رمان «رومی روم» همراه با طاهره مشایخ و ابراهیم اکبری دیزگاه به عنوان منتقدان اثر، در این نشست درباره داستان این کتاب صحبت کردند.
جایگاه مؤثر رمان میان مردم
حسین زحمتکش، محقق و نویسنده کتاب «رومیروم»، با توجه به اهمیت تأثیرگذاری رمان در میان مردم گفت: بهشخصه بیشترین فعالیت را در زمینه پژوهش انجام دادم، اما قالب رمان و ادبیات جایگاه مؤثرتری بین عوام دارد و بهراحتی میتوانند با آن ارتباط بگیرند. داستان کتاب «رومی روم» مربوط به شخصیت حاج ارسلان، رزمنده دوران دفاع مقدس است که تصمیم میگیرد برای برآورده کردن نذرش، عازم راهپیمایی اربعین شود. از دیگر سو، کهنهسربازی عراقی به اسم برزان الخزرجی، از رزمندگان رژیم بعث عراق که اکنون توبه کرده و به خدمت زوار امام حسین (ع) درآمده نیز شخصیت محوری دوم کتاب است که از زمان جنگ با هم درگیریهایی داشتند و بعد از سالها در راهپیمایی اربعین به هم میرسند.
قصهای در بستر پیادهروی اربعین
زحمتکش با اشاره به درآمیختگی چند موضوع و قرار گرفتن بر محور مراسم اربعین گفت: رمان «رومی روم» از تلفیق چند موضوع به ثمر نشسته که درباره عملیات مرصاد و نقش گروهک منافقین و موضوعات پیادهروی اربعین و دفاع مقدس است. من در این کتاب سعی کردم به سراغ بزنگاهها بروم. یک موضوع عاشقانه هم در کتاب هست که مربوط به شخصیت برزان است و فکر میکنم این موضوع هم جای کار زیادی دارد. موضوع عاشقانه در کتاب هم یک بزنگاه است که ختم به حرم امامحسین (ع) میشود. همه این چند موضوع به یک نقطه مشترک میرسند که این نقطه، نقطه رهایی، پاکی و سعادت همان پیادهروی اربعین برای امامحسین (ع) است که بستر اصلی رمان اینها را به هم وصل میکند.
کتابی با افتتاحیه باشکوه
در ادامه نشست طاهره مشایخ، منتقد کتاب «رومی روم»، با تمجید از گیرایی بالای اول داستان گفت: اگر بخواهم از ویژگیهای مثبت کتاب بگویم، بعد از مدتها بود کتابی خواندم که قلاب اثر توانست من را بگیرد. رمان «رومی روم» فکرم را نیز مشغول کرد. عنوان کتاب و جلد آن مخاطب را به طرف خود جلب میکند. در جلد کتاب عناصری همچون استکان دیده میشود که نماد روضه و موکب است و گلوله که یادآور موضوع دفاع مقدس است. خواننده با مطالعه بخش اول کتاب میفهمد با داستانی پرچالش مواجه است. اصطلاحات و عباراتی که در ابتدای کتاب به کار رفته، با اینکه افتتاحیه کتاب باشکوه است، همراه با بار معنایی منفی است. اینها مخاطب را میگیرد و نشان میدهد با یک داستان پرچالش درباره ارسلان ایرانی و برزان عراقی مواجه هستیم.
مشایخ عقبگرد برخی موضوعات و اتفاقات را در بستر زمان حال از نکات ویژه رمان توصیف کرد و گفت: نثر داستان و کشش داستانی هم باعث میشود با ادامه داستان همراه شویم. اگر فصل هفتم کتاب حذف میشد، خللی به داستان وارد نبود. در فصل هشتم کتاب به موضوع داعش میرسیم. با مطالعه کتاب دیدم مطالب آن آشناست و متوجه شدم محتوای این بخش را در داستانی در جشنواره خاتم مطالعه کردهام. این نشان از هنر نویسنده است که بخشی از محتوای این رمان را در قالب فصل جدا به شکل داستان هم منتشر کرده است.
هنوز رمان بزرگی برای اربعین نوشته نشده است
ابراهیم اکبری دیزگاه، دیگر منتقد حاضر در این نشست طعم کتاب، در ادامه با بیان اینکه کتاب دو موضوع اصلی دارد و بقیه ذیل آن دو موضوع است، افزود: البته فکر میکنم یک موضوع اصلی فقط در کتاب وجود دارد و آن «جنگ» است. در بخش اصلی رمان، اهمیت مناسک پیادهروی اربعین به شکل بینالمللی به چشم میخورد که باعث همدلی مسلمانان شده و علاوه بر شیعیان، باعث حضور مذاهب مختلف شدهاست. سپس این منتقد گفت: هنوز متن درستی درباره اربعین نداریم و اگر رمانی هم نوشته میشود، در قد و قواره اربعین نیست و قابلیت ترجمه ندارد. برای مثال نمیتوان کتابی را در اینباره ترجمه و در امریکای لاتین منتشر کرد.
اربعین؛ سرآغاز دوستی دو ملت
اکبری دیزگاه تأکید کرد: شخصیتهای ارسلان و برزان خیلی مذهبی نیستند. زخمها و آثار جنگ هنوز در وجودشان هست. برزان معشوقهاش و پایش را نیز در جنگ از دست دادهاست و دو شخصیت برزان و ارسلان کینه شدیدی از هم دارند. نقطه مواجهه داستان هم اینجاست. در کتاب دو ملتی که از هم کینه دارند، [ارسلان و برزان به نمایندگی از هر ملت]به یکدیگر میرسند و آماده انتقام هستند، اما وقتی در بستر اربعین قرار میگیرند، کینهها از بین میرود. البته کتاب آیین و مناسک اربعین را با وجود حجم حدود ۳۰۰ صفحهای کمتر نشان میدهد و به اصل ماجرای رویارویی میپردازد.
در واکنش به این صحبتها زحمتکش، نویسنده کتاب «رومی روم» گفت: در تولید این رمان قرار نبود وارد جزئیات اربعین بشوم. گاهی مفهوم از مصادیق مهمتر است. مصداق چنین چیزی در کتاب «رومی روم» دیده میشود. در تولید کتاب «رومی روم» این سؤال و دغدغه را داشتم که چطور جنگ در سال ۶۷ تمام شد و با وجود تلفات از یک طرف و شهیدانی که داشتیم و اسیرانی که دو طرف از یکدیگر گرفتند و خانوادههایی که آسیب جنگ را تحمل کردند و شهرها نابود شد، با وجود پیادهروی اربعین این موضوعات فراموش شدند. ما وقتی به عراق میرویم، همدیگر را بغل میکنیم و به وحدت میرسیم.
زحمتکش سپس گفت: ارسلان در کتاب نماینده ملت ایران است و برزان نماینده عراق. هر دو همه امیدهای به زندگی در آینده را از دست میدهند.
اکبری دیزگاه در بخش پایانی سیزدهمین نشست «طعم کتاب» گفت: در کتاب سه نوع مواجهه داریم. یک مواجهه میزبان- مهمان است. مواجهه دیگر در جبهه بین دو شخصیت اتفاق میافتد و مواجهه سوم در پایان کتاب است که در واقع دو شخصیت اصلی همدیگر را نمیبینند. کتاب، کتاب تلخی است؛ هر چند پایان خوشی دارد. هر دو طرف ضارب و مضروب شیرینی زندگی را از دست میدهند. وی تأکید کرد: هر دو طرف در جنگ بیچاره میشوند. کتاب ماهیت ضدجنگ دارد، نه ضد دفاع. وجه ذکرگونه کتاب میگوید سعی کنید دنبال جنگ نباشید. همچنین کتاب پاساژی باز میکند و وجه دیگر جنگ را نشان میدهد؛ مثل حضور داعشیها و ایزدیها.
اکبری دیزگاه گفت: این رمان اگر در زمان جنگ نوشته میشد، میگفتیم کتاب مفیدی نیست، اما الان مجال نوشتن این کتاب است که به ماهیت جنگ فکر کنیم. کتاب خارج از مذهب و قوم نوشته شده و کتاب انسان است. این یک کتاب ضدجنگ است. نویسنده به ذات جنگ خیره شدهاست و میگوید جنگ شیرینی و نشاط زندگی را میگیرد.
