یادمان فکه در شمال خوزستان و جنوب ایلام یکی از یادمانهای مهم دفاع مقدس است که از زیارتگاههای اصلی کاروانهای راهیاننور به شمار میرود. به مناسبت سالروز شهادت سیدمرتضی آوینی که در ۲۰ فروردین ۱۳۷۲ در فکه بر اثر انفجار مین آسمانی شد، نگاهی به منطقه فکه و عملیات رخ داده در آن میاندازیم.
سالها پیش که به عنوان زائر به مناطق عملیاتی جنوب کشور رفته بودم، کاروان ما را به محل شهادت آوینی در فکه بردند. منطقه کاملاً رملی است که به شن روان نیز موسوم هستند. البته این شنها با آن چیزی که در سواحل دریاها میبینیم، تفاوت دارد. دانههای رمل کمی بزرگتر از دانههای شن است و زیر پا سر میخورند. همین موضوع باعث میشد تا منطقه برای استفاده خودروهای زرهی نیز دشوار باشد، چه برسد به نیروهای پیاده که در صورت نداشتن امکانات لازم، همانند پوتینهای مناسب برای راهپیمایی در مناطق بیابانی با سختیهای زیادی روبهرو شوند.
در همان یادمان شهدای فکه با رزمندگانی همصحبت شدم که سابقه حضور در این منطقه را داشتند. آنها که اغلب از نیروهای بسیجی و داوطلب دفاع مقدس بودند، خاطراتی از مواجهه با کماندوهای سودانی مزدور ارتش بعث تعریف میکردند که با پوتینهای مخصوص به راحتی در این رملها حرکت میکردند، در حالی که برخی از نیروهای خودی با کفشهای کتانی و پاپوشهای نامناسب به سختی در رملهای فکه جابهجا میشدند.
منطقه فکه در دفاع مقدس تاریخچهای از عملیات مختلف را در خود دارد. در شروع دفاع مقدس، لشکر یک مکانیزه دشمن از این منطقه وارد شد و به سمت شوش حرکت کرد. شوش در شمال استان خوزستان، گلوگاه آن نیز به شمار میرود. یکی از محورهای اصلی هجوم ارتش بعث، حمله به این گلوگاه و قطع راههای ارتباطی استان خوزستان با مرکز کشور بود که البته در این امر موفق نشد.
پس از هجوم اولیه دشمن، فکه تا مدتی در دست نیروهای بعثی قرار داشت. حتی وقتی که عملیات فتحالمبین در دوم فروردین ۱۳۶۱ در شمال خوزستان انجام گرفت و ۲۵۰۰ کیلومتر از خاک کشورمان را آزاد کرد، فکه همچنان در دست دشمن باقی ماند، اما پس از عملیات الیبیتالمقدس و عقبنشینی سراسری دشمن و همچنین انجام چند عملیات کوچک، بخشی از فکه نیز آزاد شد و زمینه برای انجام عملیات بزرگ والفجر مقدماتی فراهم شد.
عملیات والفجر مقدماتی یکی از بزرگترین وقایعی است که در طول دفاع مقدس در فکه رخ داد. این عملیات در زمستان سال ۶۱ بر آن بود تا العماره در حد فاصل بغداد به بصره را به تصرف نیروهای خودی درآورد، اما عملیات لو رفت و با عدمالفتح روبهرو شد. با عقبنشینی نیروهای خودی از مناطقی که در مرحله اول عملیات به آن رسوخ کرده بودند، پیکر تعداد زیادی از شهدا در منطقه ماند و به این ترتیب والفجر مقدماتی به مشهد شهدای گمنام نیز معروف شد، اما یکی از شهدای گمنام نامآور این عملیات شهید ابراهیم هادی است که به عنوان نیروی اطلاعات- عملیات در جمع نیروهای گردانهای کمیل و حنظله به شهادت رسید و پیکرش مفقود ماند.
بهار سال ۶۲ ایران دومین عملیات بزرگ خود در فکه را با عنوان والفجر ۱ با ابتکار عمل شهید صیاد شیرازی انجام داد، اما این عملیات خونین نیز موفقیتآمیز نبود. در پایان دفاع مقدس باز فکه محل تک نیروهای دشمن بود و نهایتاً صدها و بلکه هزاران شهید در رملهای این منطقه به خون غلتیدند. فکه پس از اتمام دفاع مقدس نیز به دلیل آنکه مینها با روان شدن رملهای منطقه جابهجا میشدند، هرگز به صورت کامل پاکسازی نشد و شهادت سیدمرتضی آوینی در سال ۷۲ در همین منطقه نیز یکی از حوادثی است که در پی وجود مینها رخ داد.
