پس از مدتها سر و صدای تبلیغاتی، اجلاس مجازی دموکراسی روز پنج شنبه ۱۸ آذر (۹ دسامبر) با سخنرانی افتتاحیه جو بایدن رئیسجمهور امریکا در واشنگتن برگزار شد. در این اجلاس دو روزه مقامات دولتی، جامعه مدنی و نمایندگان بخش خصوصی از بیش از ۱۱۰ کشور جهان گردهم آمدند. روسیه، چین، مجارستان، ترکیه، ایران، عربستان سعودی، کشورهای عربی حوزه خلیج فارس، کره شمالی، ونزوئلا، نیکاراگوئه، سودان و اتیوپی و همچنین تعدادی دیگر از کشورهای آفریقایی، امریکای لاتین و آسیا در فهرست دعوت شدگان این اجلاس نبودند. در واقع واشنگتن با این نحوه دعوت از کشورها قصد داشت با تعریف خاص خود صفوف کشورهای دموکراتیک را از غیر دموکراتیک جدا کند. بایدن در سخنرانی خود گفت واشنگتن در نظر دارد سال آینده میلادی حدود نیم میلیارد دلار برای طرح به اصطلاح تجدید دموکراتیک اختصاص دهد. او مدعی شد تلاشهای این ابتکار بر پنج حوزه حیاتی برای حکمرانی شفاف و پاسخگو متمرکز خواهد بود، از جمله حمایت از آزادی رسانهها، مبارزه با فساد بینالمللی، ایستادگی در کنار اصلاحطلبان دموکراتیک و ترویج فناوری که دموکراسی را ارتقا میدهد. تعریف و دفاع از انتخابات عادلانه هم یکی دیگر از این حوزههاست.
ادعای بیپایه
امریکا در حالی خود را در لباس حامی اصلی دموکراسی در جهان مطرح و به زعم خود طرحی نیز برای گسترش دموکراتیک در جهان ارائه کرده که اساساً مشخص نیست کدام مرجع بینالمللی این صلاحیت و وظیفه را به واشنگتن محول کرده است؟ ضمن اینکه همانند ادعاهای حقوق بشری امریکا، ادعای واشنگتن در باره اینکه امریکا پیشروترین دموکراسی در جهان بوده و رهبری آن را برعهده دارد زیر سؤال است. این مسئلهای است که حتی یکی از برجستهترین اساتید علوم سیاسی امریکا نیز به آن اذعان کرده است. «استفان والت» نظریهپرداز امریکایی و استاد دانشگاه هاروارد میگوید: «امریکا در حال حاضر در جایگاهی نیست که بتواند چنین اجلاسی را رهبری کند. پیش از انتخابات اخیر امریکا «واحد اطلاعات اقتصادی» این کشور را در رده کشورهای دارای «دموکراسی معیوب» قرار داد. همچنان یکی از دو حزب اصلی امریکا نتایج انتخابات این کشور را نپذیرفته است و برخی جمهوریخواهان حمله به کنگره این کشور را لاپوشانی میکنند. اگر در تلاش برای رهبری دموکراتیک باشیم، چنین مسائلی در تناقض با آن است.» اشاره این نظریهپرداز امریکایی به حادثه بسیار سرنوشتساز حمله به کنگره امریکا در ۶ ژانویه ۲۰۲۱ توسط هواداران دونالد ترامپ رئیسجمهور سابق امریکا در اعتراض به نتیجه انتخابات ریاست جمهوری نوامبر ۲۰۲۰ این کشور و اعلام پیروزی جو بایدن است که مبانی و شالوده دموکراسی امریکا را متزلزل ساخت. نکته جالب اینکه «کامالا هریس» معاون رئیسجمهور امریکا نیز در سخنان خود در «اجلاس دموکراسی» بر افول دموکراسی در این کشور صحه نهاده است. وی در این باره گفت: «ما در امریکا میدانیم که دموکراسیمان مصون از خطر نیست. حادثه ۶ ژانویه، دغدغه بزرگی در ناخودآگاه جمعی ما شده است و قوانینی که بسیاری از ایالتها علیه رأیدهندگان تصویب کردهاند، در راستای تلاشهای فعالانه برای محروم کردن مردم امریکا از دموکراسی است.» قابل ذکر است بسیاری از ایالتهای جمهوریخواه امریکا در واکنش به ادعای تقلب انتخاباتی ترامپ در ۲۰۲۰، قوانینی را به تصویب رساندهاند که از جمله با محدود کردن رأیگیری پستی و رأیگیری زودهنگام، دسترسی افراد به صندوقهای رأی را محدود کردهاند. این معاون جو بایدن، رئیسجمهوری امریکا اذعان داشت اقدامات دولت برای حصول اطمینان از دسترسی همه شهروندان امریکا به حق رأی، کافی نبود و به همین دلیل از کنگره امریکا خواست تا «همین حالا» اقدام کند.
افول دموکراسی در امریکا
به رغم ادعاهای امریکا درباره رهبری دموکراسی در جهان، اما واقعیت این است که دموکراسی در معنای حقیقی خود مدتهاست در عرصه اجتماع و سیاست امریکا رو به افول است. مثال بارز این امر مناقشات سیاسی و اجتماعی پس از برگزاری انتخابات ریاست جمهوری نوامبر ۲۰۲۰ در این کشور و به ویژه حمله به کنگره امریکا در ۶ ژانویه ۲۰۲۱ از سوی هواداران دونالد ترامپ رئیسجمهور سابق امریکا بود. ترامپ بارها دموکراسی را در امریکا دروغ خوانده بود. او با فاسد خواندن نظام انتخاباتی امریکا و وقوع تقلب گسترده در این انتخابات موجب بروز بحران سیاسی بیسابقهای شد و دموکراسی در امریکا را زیر سؤال برد. حادثه ۶ ژانویه باعث شد تا مشروعیت و نفوذ بینالمللی امریکا در زمینه سیاسی اساساً زیر سؤال برود. «ریچارد هاس» رئیس اندیشکده شورای روابط خارجی امریکا میگوید: «اگر عصر پسا امریکا آغازی داشته باشد، قطعاً همان روزی است که حامیان ترامپ کنگره را مورد یورش قرار دادند. بعید است کسی در جهان دیگر به همان شکل قبل ما را ببیند، احترام بگذارد، بترسد یا به ما وابسته باشد.»
«مؤسسه بینالمللی کمک به دموکراسی و انتخابات» در گزارشی نوشت: فصل پسرفت دموکراسی در امریکا دستکم از سال ۲۰۱۹ آغاز شد و نقطه عطف تاریخی آن از سال ۲۰۲۰ رقم خورد و آن هنگامی بود که دونالد ترامپ، رئیسجمهور سابق امریکا مشروعیت نتایج انتخابات این کشور را زیر سؤال برد. همچنین کاهش آزادی برپایی تجمعات در جریان اعتراضات تابستان ۲۰۲۰ به دنبال کشته شدن «جورج فلوید» به دست پلیس امریکا نیز از دیگر موارد اصلی افول دموکراسی دراین کشور است؛ لذا برگزاری اجلاس دموکراسی نیز کمکی به افزایش وجهه جهانی امریکا یا زیر سؤال بردن کشورهای رقیب یا مخالف واشنگتن در زمینه دموکراسی نخواهد کرد.
انتقاد روسیه و چین
حدود دو هفته قبل از برگزاری اجلاس دموکراسی، «آناتولی آنتونف» و «کین گانگ» سفرای روسیه و چین در امریکا در مقالهای با انتقاد از «اجلاس دموکراسی» اعلام کردند برگزاری این نشست رویاروییهای ایدئولوژیکی را در سطح جهانی تشدید میکند و باعث ایجاد خطوط حائل در جهان میشود. آنها اجلاس دموکراسی را محصول روحیه دوره جنگ سرد خوانده و معتقدند برگزاری آن با گرایش به توسعه و پیشرفت در جهان مغایرت دارد. دیپلماتهای ارشد روس و چین تصریح کردند این اقدام نمیتواند از شکلگیری ساختار جهان چند قطبی جلوگیری کند، اما میتواند این روند واقعی را آهسته نماید. انتقاد شدید روسیه و چین به عنوان دو قدرت بینالمللی رقیب امریکا از برگزاری اجلاس دموکراسی در این کشور در راستای تقابل رویکرد چندجانبهگرایی با رویکرد یکجانبهگرایی است که از سوی واشنگتن حتی در دوره ریاست جمهوری جو بایدن دنبال میشود. اجلاس دموکراسی به ابتکار دولت بایدن برای ترویج نگرش امریکایی به دموکراسی و در سطحی کلانتر برای اعاده موقعیت جهانی رو به زوال امریکا در ماه دسامبر برپا شد. در واقع جو بایدن قصد داشت با برگزاری این اجلاس و دعوت از متحدان خود برای شرکت در آن به نوعی ادعا نماید که امریکا همچنان مهد دموکراسی و تعیین کننده معیارهای آن است. نکته قابل ذکر اینکه در سند «راهنمای موقت راهبرد امنیت ملی» دولت جدید امریکا که اواخر ژانویه ۲۰۲۱ منتشر شد بر نگرانی دولت بایدن در باره دموکراسی تأکید شده است. در این سند آمده است: «امروز سرنوشت امریکا بیش از هر زمان دیگر و به صورت حلناشدنی به اتفاقات ورای سواحل خود مرتبط است. ما با جهانی روبهرو هستیم که در آن ملیگرایی در حال خیزش است، دموکراسی در حال عقبنشینی است، رقابت با چین، روسیه و سایر دولتهای اقتدارگرا در حال افزایش است و انقلاب تکنولوژیک در حال شکلدهی به هر جنبه از زندگی ماست. دوران ما، دوران چالشهای بیسابقه و همچنین فرصتهای بیهمتاست.»
جمعبندی
به رغم ابراز نگرانی امریکا درباره وضعیت دموکراسی در جهان که نماد آن برگزاری اجلاس مجازی دموکراسی بود، اما واقعیت این است که امریکا همواره درصدد تحمیل ارزشها و هنجارهای مد نظر خود بر دیگر کشورها و نیز قضاوت درباره آنها نه بر اساس قواعد و هنجارهای شناخته شده به ویژه از سوی سازمان ملل بلکه طبق معیارهای خودساخته است. امریکا به خود حق میدهد که سالانه گزارش وضعیت حقوق بشر در دیگر کشورها را منتشر کند و در باره آنها قضاوت و انتقاد نماید، در حالی که بر اساس گزارشهای سازمان ملل و دیگر نهادهای حقوق بشری، امریکا از بزرگترین ناقضان حقوق بشر با توجه به وجود تبعیض نژادی گسترده، رواج خشونت مسلحانه، اعمال تبعیض علیه اقلیتها و زنان و دهها مورد دیگر است. اگر تاکنون امریکا مدعی بوده که به عنوان بزرگترین نظام لیبرال دموکراسی در رأس هرم قدرت جهانی قرار دارد، اما اکنون مشروعیت و نفوذ بینالمللی آن در زمینه سیاسی اساساً زیر سؤال رفته است؛ بنابراین برگزاری اجلاس دموکراسی نیز کمکی به افزایش وجهه جهانی آن یا زیر سؤال بردن کشورهای رقیب یا مخالف واشنگتن در زمینه دموکراسی نخواهد کرد.
