خروج امریکا از افغانستان خیلی چیزها را عوض کرد و خیلی چیزهای دیگر را هم عوض خواهد کرد. ۱۰ روز قبل مشاور امنیت ملی امارات در سفری کمسابقه به تهران آمد و حالا هم وزیر خارجه عربستان بعد از اجلاس شورای همکاری خلیج فارس گفته که خواستار روابط حسنه با ایران است؛ تمایلی که ظاهراً دارد در داخل شورای همکاری به یک روند غالب تبدیل میشود.
هفته پیش «انور قرقاش» مشاور دیپلماتیک رئیس امارات تأیید کرد که تأسیسات چین را در امارات به درخواست امریکا تعطیل کرده است. تأسیساتی که قرقاش از آن صحبت میکرد، در واقع یک پایگاه نظامی محرمانه چین بود که تحت فشار امریکاییها به امارات متحده تعطیل شد؛ شیخنشینی که معروف به این است که رهبرانش بدون اجازه امریکا آب نمیخورند. خبر توقف فعالیت چینیها برای تأسیس پایگاه در امارات که تقریباً با سفر کمسابقه شیخ طحنون بن زاید، مشاور ارشد امنیت ملی امارات به تهران همزمان شد، نشان میدهد که در فاصله نزدیک به سه ماه و نیم بعد از خروج امریکا از افغانستان تحولات عمیقی در سطح منطقه جریان دارد، به خصوص که روز سه شنبه منابع امریکایی به والاستریتژورنال گفتند که امارات متحده عربی تهدید کرده که قرارداد ۲۳ میلیارد دلاری خرید جنگندههای امریکایی اف۳۵، پهپادها و دیگر ادوات نظامی پیشرفته را لغو خواهد کرد و دیروز هم مقامهای اماراتی آن را تأیید کردند. نیکول کولیام، کارشناس چتم هاوس با اشاره به وضعیت جدید متحدین منطقهای امریکا میگوید: «این کشورها به طور عمده برای تأمین امنیت خود به امریکا متکی هستند، اما در میان آنها در خصوص نقش منطقهای واشنگتن تردیدهایی ایجاد شده است.»
احساس دوگانه مقابل تهران
حالا با موضعگیری دیروز «فیصل بنفرحان» وزیر خارجه عربستان، قسمتهای بیشتری از کوه یخی که با کاهش تعهدات امریکا به متحدین خود شروع شده، در حال نمایان شدن است. «فیصل بن فرحان» وزیر خارجه عربستان روز سه شنبه تلویحاً تأیید کرد که در اجلاس اخیر سران شورای همکاری خلیج فارس که سهشنبه تمام شد، علاوه بر سایر مسائل به ایران نیز پرداخته شده است. بن فرحان از تمایل عربستان برای روابط حسنه با ایران خبر داد و گفت: «این موضوع به همکاری تهران بستگی دارد.» وزیر خارجه عربستان سعودی همچنین گفته که «بهتر است بخشی از مذاکرات وین باشیم»، موضعی که در بیانیه سران شورای همکاری خلیج فارس هم تکرار شده است. هرچند ایران از الحاق کشورهای جدید به طرفهای مذاکره در وین استقبال نمیکند، ولی طرح این بحث در میان کشورهای شورای همکاری نشان میدهد این شورا در فضایی که خلأ حضور امریکا در منطقه در حال نمایان شدن است، به فکر چارچوبهای امنیتی جایگزین برای رفع نگرانیهای خودشان هستند. دولت عربستان از چند ماه قبل، این کار را از طریق مذاکرات دوجانبه با ایران شروع کرده و اماراتیها هم با فاصلهای نه چندان زیاد در همین مسیر گام برمی دارند. رویترز روز سهشنبه با اشاره به چالشی که در اثر کاهش تعهدات منطقهای امریکا پیش روی متحدینش قرار گرفته، درباره امارات نوشت: «امارات متحده عربی میکوشد همزمان روابط دیپلماتیک سطح بالایی با واشنگتن به عنوان یک ابرقدرت متحد ابوظبی، اسرائیل به عنوان یک دوست جدید و ایران به عنوان یک رقیب قدیمی داشته باشد.» در این گزارش آمده است: «ابوظبی به دنبال اجتناب از یک درگیری منطقهای پرهزینه است که میتواند جاه طلبیهای تجاری و گردشگری این کشور را نابود کند.»
این مسئلهای است که در بیانیه نهایی اجلاس سران شورای همکاری خلیج فارس نیز به آن توجه شده است. در این بیانیه بر اهمیت هماهنگی مواضع این کشورها به منظور حفظ منافع آنها و جلوگیری از بروز درگیریهای منطقهای و بینالمللی تأکید میشود.
با وجود این، به نظر میرسد کشورهای عربی حوزه خلیج فارس در فضای خروج امریکا، دچار یک احساس دوگانه هستند؛ احساسی که از یک طرف آنها را به تعامل با ایران مجبور و از طرف دیگر، آنها را به آمادگی امنیتی مقابل ایران تشویق میکند. «نایف الحجرف» دبیرکل شورای همکاری خلیج فارس در پایان اجلاس شورای همکاری بیانیهای قرائت کرد که در آن بر مفاد ماده ۲ موافقتنامه دفاعی مشترک میان کشورهای عضو شورای همکاری تأکید شد، که بر اساس آن، کشورهای عضو شورای همکاری حمله به هر یک از آنها را حمله به همه آنها برمیشمرند و هر خطری که یکی از آنها را تهدید کند، تهدید برای همه آنها میدانند.
از امارات و عربستان تا آنکارا و قاهره
روند تحولات نشان میدهد داستان حتی از امارات و عربستان نیز فراتر است. دیپلماتهای مصری دیروز به روزنامه «العربیالجدید» گفتند که اخیراً رایزنیهای سیاسی میان مصر و کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس به درخواست عربستان سعودی صورت گرفته که هدف آن، همسو کردن نگرش کشورهای عضو شورا و مصر در خصوص قدرتهای منطقهای است. در صدر این قدرتها، ترکیه و ایران قرار دارند؛ قدرتهایی که رقبای برخی کشورهای عربی منطقه به شمار میآیند. این منابع میگویند عربستان سعودی به تازگی از حرکت سراسیمه به سمت آنکارا و تهران احساس خطر کرده و در حال حرکت به سمت ترکیه و همچنین مصر است. ترکیه نیز به سهم خود خواستار برگزاری یک دیدار در سطح سران کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس و مصر شده تا مرحله جدیدی را در روابط خود با این کشورها آغاز کند، به نحوی که به تنشها و دشمنیهای گذشته پایان دهد. گفته میشود «رجب طیب اردوغان» رئیسجمهور ترکیه در سفر آتی به منطقه که قرار است در ماه فوریه آینده صورت بگیرد، چنانچه نتواند با کشورهای منطقه درباره برگزاری یک اجلاس در ریاض به توافق برسد، احتمالاً شخصاً به عربستان سعودی، کویت و عمان سفر کند. روزنامه «والاستریتژورنال» نیز در یادداشتی با موضوع سفر اخیر نخستوزیر رژیم صهیونیستی به امارات متحده عربی از رایزنی قطر بین عربستان سعودی و ترکیه خبر داد و نوشت: «ترس از ایران، کاهش نقش آفرینی ایالات متحده در خاورمیانه، رقبا را به سمت نزدیک شدن به هم سوق داده است.» در این یادداشت آمده است: «دیپلماتهای کشورهای عضو خاورمیانه میگویند پس از خروج ناگهانی ایالات متحده از افغانستان و چرخش سیاست خارجی این کشور به سمت چین، آنها (کشورهای منطقه غرب آسیا) به دلیل نداشتن اطمینان در مورد تعهد دولت بایدن به منطقه با رقبایی صحبت میکنند که سالها از آنها دوری کردهاند.» به نوشته والاستریتژورنال، قطر در حال میانجیگری برای انجام دیدار دوجانبه سران ترکیه و عربستان سعودی است. این روند، حتی بحث مصریها را هم وارد ماجرا کرده است. وزارت خارجه مصر اخیراً بیانیهای صادر و اعلام کرد که «سامح شکری» وزیر امور خارجه این کشور در نشستی که روز یک شنبه در ریاض برگزار شد، بر روابط قاهره و کشورهای عربی حاشیه خلیج فارس در تمامی سطوح و همچنین اهمیت تکیه بر این روابط تأکید کرده است.
