طنز خوشمزگی، خندهانگیزی و قلقلک دادن آدمهای افسرده نیست. طنز نوعی شک و دید فلسفی و به تعبیری جهانبینی خاص است. طنزپرداز عملاً جهان را خندهآور میبیند، نه اینکه بخواهد از آن روابط خنده بیافریند.
جواد مجابی، نویسنده، شاعر، طنزپرداز و روزنامهنگار با بیان این مطلب و با اشاره به اینکه این روزها کلمه طنز کاربردی نادرست و اشتباهآمیز شده است، به ایسنا میگوید: به هر اثر بامزه یا بیمزهای ادبیات طنزآمیز، نمایش پرطنز و سینمای پرطنز گفته میشود که بهتر است آنها را آثار فکاهی، هجوآمیز و پرطعنه و استهزا بدانیم. مرز بین فکاهیات ارزان و عوامانه با طنز به معنای واقعی کجاست؟ به نظر میرسد این مرز در تعریفی است که ما از انواع شوخیها داریم؛ از فکاهی و تمسخر و طعنه و کمدی و هجو و خوشمزگی تا طنز و حرف ادبی. تعریف من از طنز که در پس مطالعه آثار طنزآمیز ایرانی حاصل شده، اندکی سختگیرانه است. به نظرم طنز «نقد اجتماعی هوشمندانهای است با نگاه شوخیانه با هدف تردیدبرانگیزی نسبت به وضعیت بشری.» در تعریفم بر عناصری مانند نقد اجتماعی، حالت هوشمندانه و لحن شوخیانه تأکید دارم و بیشتر بر صفت تردیدبرانگیزی نسبت به وضعیت بشری که هدف طنز است و هشدار میدهد امور همیشه آنطور که میپنداریم و باور داریم، نیست و ممکن است شکل متفاوت و متضادی با آن داشته باشد.
وی در ادامه میافزاید: در اینجا طنز با شک فلسفی همسو میشود و شک آغاز تفکر و آگاهی است و تفکر مجدد درباره آنچه دانستهایم، باور داریم و ثابت و ابدی میپنداریم. فایده این کار چیست؟ تفکر مداوم و تکرارناپذیر درباره هستی و وضع بشر در ارتباطات انسانی؛ اینکه خود را عادت دهیم مدام در کار انسان و جهان تفکر کنیم، بدون اینکه چیزی را بدیهی، ثابت و قطعی بدانیم و این به ما ثابت و کمک میکند که با انقلاب مداومی در ذهن خود، همواره جهان و انسان را ارزیابی، تازه و نو به نو کنیم.
مجابی با تأکید بر اینکه طنز خوشمزگی، خندهانگیزی و قلقلک دادن آدمهای افسرده نیست، خاطر نشان میکند: طنز نوعی شک و دید فلسفی است و به تعبیری جهانبینی خاص است. طنزپرداز عملاً جهان را خندهآور میبیند و نه اینکه بخواهد از آن روابط خنده بیافریند، او در بطن خنده گریه میبیند و فاجعه و در بطن رویندگی زوال را میبیند و از حال خوب سقوط را مینگرد و در امر جدی وضعیت غیرجدی را. اگر طنزاندیشی را یک نوع جهانبینی و یک نوع دید و واکنش فکری هوشمندانه برای طنز بدانیم، آن زمان هر واقعه خندهآور و هر شوخی عامیانه و هر دلقکی برای خوشایند دولتهای زمانه را طنز محسوب نمیکنیم.
