تلاش بیهوده همسایگان شمالی در شهر اوكتائو

راه حل خزر از تهران می گذرد

هفته گذشته سران چهار كشور همسایه خزر یعنی روسیه، قزاقستان، آذربایجان و تركمنستان نشست دو روزه‌ای را در شهر ساحلی اوكتائو قزاقستان برگزار كردند كه به دلیل دعوت نكردن از ایران به عنوان همسایه جنوبی خزر تعجب بسیاری را برانگیخت؛ به خصوص كه موارد . موضوعات مورد گفت‌و‌گویشان در این نشست منتشر نشد. دستگاه دیپلماسی سیاست خارجی جمهوری اسلامی ایران نیز در واكنشی بهنگام اعتراض خود را نسبت به این رفتار ابراز كرد. در خصوص این مسأله كه چرا این چهار كشور دست به چنین كاری زده‌اند و چه اهدافی را دنبال می‌كنند با دكتر «حسن بهشتی‌پور» كارشناس مسائل بین‌الملل گفت‌و‌گو كرده‌ایم.نشست چهارجانبه خزر كه با حضور سران كشورهای همسایه بدون حضور ایران برگزار شد چه اهدافی را دنبال می‌كرد و چه پیامی برای جمهوری اسلامی ایران داشت؟دو نظر كاملاً متفاوت در این مورد وجود دارد؛ ابتدا نظر خوش‌بینانه كه معتقد است در این نشست رژیم حقوقی دریای خزر مورد بحث یا توافق قرار نخواهد گرفت. سخنگوی وزارت امور خارجه قزاقستان كه این نشست در آن كشور برگزار شد صراحتاً تأكید كرد رژیم حقوقی دریای خزر موضوع این نشست نیست، بنابراین یك نوع همكاری بین كشورهای همسایه و بیشتر در زمینه حمل و نقل یا امور مربوط به گمرك و تجارت است. طرف روسیه نیز از نوع موضع‌گیری ایران اظهار تعجب كرده و گفته است نشست اكتائو ربطی به رژیم حقوقی دریای خزر ندارد چون تعیین رژیم دریای خزر بدون حضور ایران اساساً امكان‌پذیر نیست. بر این مبنا می‌توان گفت كه چهار كشور حوزه دریای خزر سعی می‌كنند همكاری‌هایی را بین خود سازماندهی كنند و نمی خواهند از كشور دیگری كه در مجموعه شوروی سابق نبوده، برای همكاری دعوت كنند و چون مسأله حقوقی دریای خزر مطرح نبود بنابراین لزومی نداشت كه ایران در این نشست دعوت می‌شد.اما نگاه دیگری وجود دارد كه می‌توان از آن با عنوان نگاه كنجكاوانه به جای نگاه بدبینانه یاد كرد كه توجه دقیق‌تری به این موضوع دارد. معمولاً در عصر حاضر اجلاس‌هایی كه در سطح سران برگزار می‌شود حتی كشورهای مجاور و آنهایی كه جزو سازمان مربوطه نیستند به عنوان عضو ناظر دعوت می‌شوند تا چه برسد به اینكه ایران مجاور دریای خزر است و حتی اگر بحث رژیم حقوقی دریای خزر مطرح نشود عرف دیپلماتیك این است كه از همه كشورهای همسایه دعوت شود. این اقدام معمولاً برای تحكیم مناسبات و بهبودی روابط صورت می‌گیرد؛ حال چرا كشورهای همسایه دست به چنین كاری زده‌اند، در فرض اول پاسخ مشخص است یعنی چون موضوع بحث درباره رژیم حقوقی دریای خزر نبوده پس نیازی به حضور ایران در این نشست نبوده است. اما در فرض دوم می‌توان گفت كه شاید برای در انزوا قرار دادن ایران صورت گرفته است. به این معنا كه چهار كشور همسایه خزر به خیال خودشان فكر كرده‌اند كه با چنین كاری می‌توانند ایران را نادیده گرفته و توافقاتی كه پیش‌تر به شكل دوجانبه بین كشورهای آذربایجان – روسیه، روسیه – قزاقستان و آذربایجان – قزاقستان انجام شد كه به جایی هم نرسید را به قراردادهای چهارجانبه تبدیل كنند. البته توافق سه‌جانبه‌ای نیز بین آذربایجان، روسیه و قزاقستان انجام شد كه آن نیز به نتیجه خاصی نرسید. از این رو كشورهای همسایه خزر می‌خواهند چنین قراردادهایی را به توافقات چهارجانبه تعمیم دهند؛ در حالی كه خزر موضوعی است كه هیچ توافق پایداری در آن صورت نمی‌گیرد مگر اینكه به توافق هر پنج كشور برسد.اگر فرض را بر این بگیریم كه كشورهای همسایه خزر به دنبال انزوای ایران هستند چه منافعی را می‌توان برای آنها متصور بود یا اینكه این كشورها با این كار چه اهدافی را دنبال می‌كنند؟البته آنها نمی‌توانند با چنین اقدام‌هایی جمهوری اسلامی ایران را در انزوا قرار دهند شاید بتوانند ایران را نادیده بگیرند به این معنا كه تصور كنند در نشست چهارجانبه به توافقی برسند كه براساس آن مناسبات سیاسی و روابط چندجانبه بین خود را افزایش دهند، اما در كل بدون حضور ایران نمی‌توانند به مقصودی دست پیدا كنند، از سویی به نفعشان نیست كه دست به چنین كاری بزنند. البته جمهوری اسلامی ایران درباره خزر بیش از همه دو راه‌حل را ارائه داده است؛ ابتدا اینكه درباره خزر به صورت مشاع عمل شود یعنی همه چیز مثل منابع آبی، بستر، زیر بستر و ... به صورت مشترك انجام شود كه این شیوه یك همكاری قوی بین كشورهای منطقه ایجاد خواهد كرد و بر اساس آن می‌توان سازمان همكاری‌های خزر را به وجود آورد. دوم اینكه اگر قرار است به صورت مشاع انجام نشود كشورهای همسایه به سمت تقسیم بستر و زیر بستر به میزان 20 درصد پیش بروند. اما متأسفانه به خاطر سیاست‌هایی كه از بیرون منطقه عمدتاً آمریكا به این منطقه تحمیل می‌شود – به خصوص در كشورهای جمهوری آذربایجان و قزاقستان- مورد پذیرش قرار نگرفت. از طرفی دیگر نیز روسیه رژیم مشاع را برای بستر دریا می‌پذیرفت ولی آن را برای زیر بستر قبول نداشت. بنابراین به نظر می‌رسد این كشورها علاقه‌مند هستند موضوع رژیم حقوقی را به شكل چهارجانبه و بین خود حل و فصل كنند كه همانگونه كه گفته شد براساس حقوق دریاچه‌ها كه قانونی بین‌المللی است باید تمامی كشورهای مجاور یك دریاچه به توافق برسند. عامل دیگری كه موضوع را پیچیده‌تر كرده، مداخلات كشورهای فرامنطقه‌ای است كه معمولاً در چنین مواردی به مشكلات می‌افزاید. در این شرایط سیاست‌های آمریكا نیز بی‌تأثیر نیست. یعنی آمریكا در این باره روسیه را به بازی گرفته است؟شاید اینگونه باشد اما باید دقیق‌تر به این مسأله نگاه كرد و واقعاً تشخیص داد كه كدام یك از این دو نگاه موثق‌تر است؛ نگاه خوش‌بینانه یا كنجكاوانه؟ برای این كار باید دقیق بود كه در این اجلاس چه تصمیماتی گرفته شده است و به طور مشخص در خصوص چه مسائلی صحبت شده است. حتی اگر مطالبی كه درباره ایران نیز نباشد عرف بین‌المللی حكم می‌كرد كه از ایران به عنوان یكی از كشورهای منطقه دعوت شود به خصوص كه جلسه در سطح سران تشكیل شد. از این رو باید گفت نشست چهارجانبه اخیر اقدامی منفی است كه مورد تأیید و حتی تحریك روسیه بوده است.رفتار جمهوری اسلامی ایران را چگونه ارزیابی می‌كنید؟ایران كاری را كه می‌توانسته انجام داده است بیش از این نیز نباید از دستگاه دیپلماسی كشور انتظار داشت؛ به گونه‌ای كه كشورهای روسیه و قزاقستان رسماً اعلام كردند كه هیچ تصمیمی درباره رژیم حقوقی دریای خزر اتخاذ نشده است. گفت و گو: رضا پویا