سعيد مستغاثي
فتنهاي كه پس از انتخابات دوره دهم رياستجمهوري اسلامي ايران در سال 1388 اتفاق افتاد و كشور را تا لبه پرتگاه برد، يكي از مهمترين نقاط تاريخي سالهاي پس از انقلاب محسوب ميشود. در واقع ميتوان سالهاي پس از انقلاب اسلامي را به دو دوره قبل از فتنه 88 و پس از فتنه 88 تقسيم كرد. از همين روي تبيين، تشريح و روشنگري ابعاد مختلف واقعه ياد شده همواره از سوي رهبر معظم انقلاب مورد تأكيد قرار گرفته است، اما متأسفانه رسانههاي ما به خصوص رسانه ملي و سينماي ايران بهرغم همه آن تأكيدات كمتر به اين مقوله پرداختهاند. شايد اگر اين دو رسانه به اندازهاي كه سهم، نقش و تكليفشان بود، به روشنگري درباره فتنه 88 ميپرداختند، ديگر چندان با فتنههاي مشابه پس از آن مواجه نميشديم.
نگارنده به خاطر دارد كه براي سالگرد فتنه 88 و در خرداد 1389، فيلم مستند نيم ساعتهاي به نام «كودتا با رمز فتنه» درباره حوادث پس از انتخابات دهم رياستجمهوري به سفارش گروه سياسي شبكه خبر ساختيم. مستند ما براي اولين بار با استفاده از اسناد خارجي و نوشتههاي مطبوعات و رسانههاي غربي و مصاحبههاي كارشناسان معتبر بينالمللي به مؤسسات پشت ماجراهاي فتنه 88 پرداخته بود اما در كمال تعجب رسانه ملي از پخش آن خودداري كرد و در آن سال نه تنها مستند ياد شده پخش نشد، بلكه فيلمهاي مستند ديگري هم كه در اينباره ساخته شده بودند، روي آنتن نرفتند و سال بعد هم ( جز برخي گزارشات مستند و كوتاه اخبار) همينطور شد و سال بعد و سال بعدتر و... تا اينكه پس از گذشت چند سال بالاخره رسانه ملي تصميم گرفت يكي دو فيلم داستاني و مستند درباره فتنه 88 نمايش دهد. (كه يكي از آنها را نگارنده به نام «رمز عمليات» براي شبكه 2 ساخت) اما دهها فيلم مستند ديگر كه توسط فيلمسازان و نهادهاي انقلابي ساخته شده بودند، همچنان در آرشيوها ماندند و به روي آنتن نرفتند! سينماي ايران در اين رابطه شرمندهتر شد و جز يكي دو فيلم مانند «قلادههاي طلا» اثر ديگري درباره فتنه 88 ارائه نكرد.
اما گويا امسال قرار بود پس از گذشت هشت سال از آن ماجرا، به گونهاي ديگر به آن برهه تاريخي و متن و حاشيهاش پرداخته شود. چند فيلم مستند براي پخش از رسانه ملي در نظر گرفته شده بود كه دو فيلم از همه بيشتر قابل توجه بودند. يكي مستند تكان دهنده «زخم تازه» از محمدعلي صدرينيا درباره وقايع عاشوراي 1388 و ديگري مجموعه مستند 10قسمتي «خارج از ديد» از مهدي نقويان، مستندساز جوان و خوش قريحه و متعهدي كه پيش از اين فيلمهاي مستندي مانند «بازي»، «رمز و راز ملكه»، «قصه فيل و الاغ» و سريال مستند «در برابر توفان» (درباره سالهاي پيش از انقلاب و وقايعي كه منجر به پيروزي انقلاب شد) را ساخته بود.
شايد بتوان گفت مجموعه مستند «خارج از ديد» يكي از استثناييترين فيلمهايي است كه تاكنون درباره فتنه 88 ساخته شده است. يك بازخواني و بازنگري مستند از تمامي وقايعي كه در حوالي خرداد 1388 و قبل و بعد از انتخابات دوره دهم رياستجمهوري ايران روي داد، با در نظر گرفتن همه حواشي و ديگر وقايع جاري و با نقبي به پيشزمينههاي تاريخي ، اجتماعي و سياسي آنها. شايد نسلهاي آينده و تاريخ ما و ديگران اگر بخواهند درباره سال 1388 و حوادث آن بهخصوص انتخابات رياستجمهوري و فتنه پس از آن، مطالعه و تحقيق نمايند، يكي از كاملترين و موثقترين منابع تصويري، همين مجموعه مستند «خارج از ديد» باشد.
مستند «خارج از ديد» در 10 قسمت به همه جزئيات فتنهاي ميپردازد كه زمينههايش از چند سال پيش از 1388 و دهمين دوره انتخابات رياست جمهوري آغاز شد و تا 9 دي ماه 1389 و قيام مردمي آن روز تاريخي ادامه يافت. اين وقايع نگاري حتي بازيهاي تيم ملي فوتبال را نيز دربرميگيرد كه در آن روزها درگير مسابقات مقدماتي جام جهاني 2010 بود و از قضا ماجراهاي انتخابات و فتنه قبل و بعد از آن، بسيار در اين بازيها و نتايج آن تأثير گذارد.
از جزئيات تاريخي به كليتمهدي نقويان همانند تلاشي كه در مجموعه مستند «در برابر توفان» و وقايع انقلاب انجام داده بود، در «خارج از ديد» هم سعي دارد از جزئيات تاريخي به كليت برسد و ريزترين حوادثي كه در جريان فتنه 88 اتفاق افتاده را روايت ميكند تا شايد اگر روانشناسان و جامعهشناساني بخواهند به آسيبشناسي زمينههاي داخلي مؤثر در فتنه 88 بپردازند، حادثه يا واقعهاي را ناديده باقي نگذارند.
نقويان همه ابعاد ماجراها را روايت ميكند و انصافاً تلاش دارد تا براي اين روايت، از تصاوير كمتر استفاده شده و بكري بهره بگيرد كه بسياري از آنها را براي نخستين بار بر صفحه تلويزيون مشاهده ميكنيم. او با كودتاي امريكايي- انگليسي 28 مرداد 1332 شروع كرده است و در مقايسه شرايط آن با ايام پيش از انتخابات رياست جمهوري دهم در سال 1388، به مؤسسات پشت پرده و به قول خودش خارج از ديدي كه هيزم آتش فتنه 88 را تأمين كردند، ميرسد. مؤسساتي مانند NED و جامعه باز جرج سوروس و... و سپس به انقلابهای مخملي مختلف كه در گوشه و كنار اين جهان توسط اينگونه مؤسسات استراتژيك در امريكا به راه ميافتد و تشابهاتش با جنبش سبز ميپردازد.
به بهانه مناظرات جنجالي پيش از انتخابات دهم به همه مناظراتي كه در سالهاي پس از انقلاب صورت گرفت، اشاره دارد؛ از بحثهاي ميان چريكهاي فدايي خلق و بنيصدر و محسن رضايي و... بر سر قضاياي تركمن صحرا در بهمن 1358 گرفته تا مباحثات انتخاباتي دوره اول مجلس شوراي اسلامي مابين نمايندگان گروههاي مختلف از جمله محمد حياتي از سوي مجاهدين خلق و حسن روحاني از سوي ائتلاف بزرگ حزب جمهوري اسلامي تا مناظرههاي ايدئولوژيك بين حجتالاسلام مصباح يزدي و احسان طبري تا مناظرات سياسي مابين شهيد بهشتي و نورالدين كيانوري (سركرده حزب توده) و مناظرههاي سال 1378 بين حجتي كرماني و مصباح يزدي و... و سپس لحظات پر سر و صداي مناظرات انتخابات رياست جمهوري دوره دهم را با پشت و جلوي صحنهاش نمايش ميدهد.
مقايسههاي تصويري مابين وقايع مشابه تاريخي در زمانها و مكانهاي مختلف از نكات قابل ذكر سريال مستند «خارج از ديد» است كه موجب بهوجود آمدن نگرش و نگاهي عميقتر به وقايع ميشود؛ مثلاً وقتي تصاوير انقلابهای رنگين و به اصطلاح مخملي كشورهايي مانند اوكراين، گرجستان وحتي فيليپين با جنبش به اصطلاح سبز كات ميخورد و روايات آنها به طور موازي نقل ميشود يا شورشها و اغتشاشات گروهك تروريستي مجاهدين خلق در خرداد 1360 با اغتشاشات پس از انتخابات رياستجمهوري سال 88 در قياس قرار ميگيرد و يا... اين موقعيت براي مخاطب بهوجود ميآيد كه بدون هرگونه الزامي به قضاوت بنشيند و در ريشه و زمينههاي وقايع تكرار شونده تاريخ تأمل نمايد.
پيشبيني محمدجواد ظريف در 28 آبان 1387 و در گفتوگو با پرس تي وي به عنوان ديپلماتي كه در آن روزها تحركات خارجيها را رصد ميكرد و اتفاقات داخلي را نيز زير نظر داشت و حالا از در پيش بودن يك انقلاب مخملي سخن ميگفت، از جمله نكاتي بود كه براي اولين بار در كادر دوربين تلويزيون قرار گرفت. جلسات سخنگوي شوراي نگهبان با نمايندگان نامزدهاي انتخابات، ديدار نمايندگان نامزدها با مقام معظم رهبري و... از جمله ديگر صحنههايي بود كه پيش از اين يا اصلاً ديده نشده بود يا بدين صورت در قاب تلويزيون قرار نگرفته بود. نقويان در «خارج از ديد» به بسياري از مسائل و سؤالات مطروحه با استفاده از اسناد تاريخي و گفتوشنودهاي مستند، پاسخ ميدهد؛ پاسخهايي كه شايد پيش از اين و در طول اين سالها هنوز براي نسل ديروز و امروز ناكافي و ناقص باقي مانده بود.
بدين صورت در مستند «خارج از ديد» همه شبهات طرف مقابل درباره اتهام تقلب در انتخابات، در برابر پاسخهاي قانوني و منطقي قرار ميگيرد. پاسخهايي كه اگرچه در همان سالهاي فتنه بارها و بارها از سوي شخصيتهاي انقلابي و مراجع قانوني ارائه شد اما در غوغاي رسانههاي خارجي و اذناب داخليشان گم شد. مثلاً اگر اشكال نماينده يكي از كانديداها در جلسه كمتر ديده شده نمايندگان نامزدهاي دهمين دوره رياست جمهوري با مقام معظم رهبري به حمايت معظمله از يكي از نامزدها مطرح ميشود، در همان لحظه سخنراني مورد نظر رهبر معظم انقلاب پخش و قضاوت برعهده مخاطب گذارده ميشود كه آيا رهبري در سخنراني ياد شده بنا به قول همان نماينده كانديداي مذكور، از يكي از نامزدها حمايت كرده است يا خير؟
شبهاتی که رفع میشوددر مستند «خارج از ديد» حتي مسائلي چون جنجال ماجراي ندا آقا سلطان نيز به طور كامل مطرح شده و شبهاتش به تصوير كشيده ميشود و... و در اين ميان پرانتزهاي تصويري كه نقويان در ميانه روايتش باز ميكند و به طور مختصر به معرفي شخصيتها ، احزاب و گروهها و وقايع ديگر ميپردازد تا نقطه مبهمي براي مخاطبش باقي نگذارد، از ديگر نكات قابل توجه است. تماشاي مستند «خارج از ديد» براي همه آنهايي كه دل به انقلاب بستهاند، همه كساني كه وطنشان را دوست دارند و همه آناني كه براي آگاهي ارزش قائل هستند، لازم مينماياند. مرور جزئيات واقعهاي كه هنوز پس از گذشت بيش از هشت سال، سرزمين ما را تحت تأثير دارد، ميتواند براي جلوگيري از حوادث و رويدادهاي مشابه مفيد باشد و رسانه ملي تا اينجاي كار اگرچه دير كرده ولي باز هم «ضرر را از هر كجا بگيري منفعت است».
زخم فتنه 88، اگرچه كهنه شده ولي هنوز قابل التيام است. مداواي آن تنها با آگاهي، بصيرت و روشنگري امكانپذير خواهد بود كه بخش اعظم اين آگاهيبخشي و بصيرتدهي برعهده رسانه ملي است. انشاءالله كه از پس اين تعهد و تكليف تاريخي برآيد.
