نويسنده: وحید حاجیپور
در حالي كه ايران همچنان در مسير خامفروشي سير ميكند مهمترين رقيب ايران در منطقه و اوپك گامهاي بزرگي را براي تبديل نفت به فرآوردههاي نفتي و محصولات شيميايي برميدارد. عربستان به سرعت در حال پوستاندازي است و ايران همچنان درگير خامفروشي.
ساختار نفت عربستان به دو شركت آرامكو و سابيك تقسيم ميشود كه آرامكو در بالادست و سابيك در پايين دست فعال هستند كه هر دو شركت، برنامه مجزاي تبديل مستقيم نفت به محصولات شيميايي را در دستور كار قرار دادهاند. اين دو شركت در نظر دارند تا با سرمايهگذاري مشترك، يك واحد تجاري توليد مستقيم محصولات شيميايي از نفت خام را طراحي و اجرا نمايند. هرچند تاكنون سهم هر شركت از اين پروژه اعلام نشده است.
توسعه يك فناوري پيشرو
تبديل مستقيم نفت خام به محصولات شيميايي را بايد يك فناوري تغييردهنده بازي دانست كه چند لايه پالايشي پرهزينه را حذف ميكند. در اين فناوري، تركيبي از مولكولهاي هيدروكربوري به خوراك واحدهاي توليد محصولات پتروشيمي تبديل ميشود.
تاكنون هيچ شركتي نتوانسته به فناوري تجاري تبديل نفت به محصولات شيميايي دست يابد. شركت اگزون موبيل را بايد پيشگام توسعه اين فناوري در دنياي امروز دانست. اين واحد از انعطافپذيري زيادي در خوراك دريافتي برخوردار بوده و امكان استفاده از هر خوراكي از گاز سبك تا مايعات سنگين نظير نفت خام را داراست.
در همين حال، شركت سابيك عربستان سعودي نيز برنامهريزي جهت ساخت بزرگترين مجتمع تبديل نفت خام به محصولات شيميايي را در دست اجرا دارد. پروژه پايلوت ينبوع از ظرفيت توليد ۲۰۰ هزار بشكه برخوردار بوده و با پايان مراحل راهاندازي و توليد پايدار، مديران شركت سابيك در مورد ساخت يك مجتمع بزرگ ۳۰ ميليارد دلاري تبديل نفت خام به محصولات پتروشيمي تصميمگيري خواهند كرد.
براساس گزارشهاي منتشر شده ميتوان دريافت مديران اين دو شركت همچنان ترديدهايي در مورد نرخ بازگشت سرمايه اين طرحها دارند. بدين ترتيب مطالعات امكانسنجي آنها در حال تكميل ميباشد. ما ميدانيم كه در سايه بحران سقوط قيمت نفت دولت عربستان با محدوديت بودجه روبهرو است و با توجه به چشمانداز پرابهام بازار، اجراي طرحهاي پرريسك از اولويت اجرا خارج شده است.
تحقق دورنماي سال ۲۰۳۰
شركت آرامكو به عنوان بزرگترين صادركننده نفت دنيا در راستاي تحقق دورنماي ترسيم شده سال ۲۰۳۰ ميلادي، در نظر دارد تا با افزايش نقشآفريني شركتهاي كوچك و متوسط توليدكننده محصولات پتروشيمي، راه دسترسي به اهداف خود را هموار كند. هماكنون ۵ درصد سرمايهگذاريهاي عربستان سعودي در اين شركتها انجام ميشود كه در افق سال ۲۰۳۰ ميلادي اين عدد به ۲۰ درصد خواهد رسيد.
مقامات سعودي معتقدند با تحقق اين راهبرد، گام بلندي در جهت عملي شدن اهداف تعيين شده در دورنماي ۲۰۳۰ ميلادي كشورشان برداشته خواهد شد. با اجراي اين راهبرد، زنجيره منابع عرضه آرامكو، كاملتر شده و توسعه فناوري، نوآوري و پژوهش و توسعه شتاب خواهد گرفت.
شركت آرامكو هماكنون از ظرفيت پالايش 9/2ميليون بشكه در داخل كشور و 4/2 ميليون بشكه ظرفيت پالايش در ساير كشورها برخوردار است. همچنين شركت آرامكو در راستاي تحقق آرمان تبديل به هاب جهاني انرژي، مالكيت مجتمع پتروشيمي صادارا با ظرفيت سالانه توليد 3/3 ميليون تن را با مشاركت شركت داو ايالات متحده و مجتمع ربيق ۲ با ظرفيت 6/2 ميليون تن را با مشاركت شركت سوميتومو ژاپن داراست. اين دو مجتمع داراي پارك صنعتي براي جذب شركتهاي فناور كوچك و متوسط توليدكننده محصولات متنوع پتروشيمي نيز هستند.
در بهار سال جاري، مديران شركت دولتي آرامكو و شركت پتروميناي اندونزي براي سرمايهگذاري مشترك ۴ تا ۵ ميلياردي اجراي طرح افزايش ظرفيت پالايشگاه كيلي كاپ واقع در منطقه جاواي اين كشور به توافق دست يافتند. بدين ترتيب، با اجراي اين پروژه ظرفيت پالايش اين طرح به ۳۷۰ هزار بشكه در روز افزايش خواهد يافت.
هماينك ۲۶ واحد توليدكننده محصولات مختلف پتروشيميايي در كنار مجتمع صادارا راهاندازي شدهاند. از ديرباز، شركت سابيك راهبري شركتهاي پتروشيمي عربستان سعودي را در اختيار داشته است. اما آرامكو را بايد بازيگر جديد صنعت پتروشيمي اين شبه جزيره به شمار آورد. هرچند شركت سابيك با ظرفيت توليد سالانه ۶۴ ميليون تن محصولات پتروشيمي را بايد رهبر اين صنعت در كشور پادشاهي عربستان دانست.
اما در ايران وضعيت چندان جالب نيست. همه راهها به صادرات نفت ختم شده و معدود برنامههاي ايجاد زنجيره ارزش افزوده به كندي پيش ميرود تا پس از آنكه قافيه بازي در صنعت پتروشيمي به عربستان واگذار شد، در كليت صنعت نفت و گاز نيز عربستان، ايران را با سرعت پشت سر گذارد.
