با گذشت چند روز از دريافت دو جايزه شصت و نهمين جشنواره فيلم كن توسط فيلم «فروشنده»، رفتارهاي اين جشنواره فرانسوي در قبال اصغر فرهادي و سينماي ايران، از سوي كارشناسان سينما تحليل و بررسي ميشود.
رفتارهايي متناقض از سوي فرانسويها كه با بيمهري نسبت به فيلم «گذشته» همراه بود و امسال با دو جايزه به «فروشنده» اين فيلم لقب ارزشمندترين اثر جشنواره را از آن خود كرد.
اين روزها صحبتهاي بهروز افخمي درباره اينكه جشنواره فيلم «كن» جشنواره دگرباشهاي جنسي است، جنجال زيادي به راه انداخته است. اين كارگردان در برنامه «هفت» از نظر خود دفاع كرده و البته مخالفان وي نيز نظرات خود را دارند، اما چيزي كه نميشود آن را فراموش كرد، اين است كه «كن» به راحتي فيلم «گذشته» را از دريافت جايزه بهترين فيلم جشنواره و تنديس نخل طلايي محروم كرد تا فيلم با موضوع دگرباشي جنسي جايزه نخست جشنواره را از آن خود كند.
زماني كه «گذشته» اينچنين با بيتوجهي روبهرو شد، به طور اتوماتيكوار در ساير جشنوارهها نيز حضورش كمرنگ شد و حتي فرانسه اين فيلم را به عنوان نمايندهاش به آكادمي اسكار معرفي نكرد. زماني هم كه ايران فيلم «گذشته» را به اسكار فرستاد در مرحله اول انتخاب براي اسكار بهترين فيلم خارجي زبان حذف شد.
تأکید افخمی بر موضعش نسبت به «کن»بهروز افخمي در برنامه جمعه شب «هفت» درباره رفتار جشنواره كن با فرهادي گفت: آنچه اهداي جوايز به فرهادي را برايشان سخت كرده بود، اهداي جايزه به كسي بود كه پيش از اين اسكار گرفته است و به نوعي امريكاييها او را كشف كرده بودند.
مخصوصاً كه فرهادي در آنجا نيز كانديداي بخش فيلمنامه شده بود. قاعده بعدياي كه با «فروشنده» بههم ريخت اين بود كه اين فيلم توانست خلاف قاعده هميشگي كن دو جايزه را كسب كند كه اين اتفاق تنها با اجازه دبير جشنواره ممكن است.
فرهادي حتي در انتخاب اوليه جشنواره كن هم حضور نداشت و دبير جشنواره از اختياراتش استفاده كرد و اين فيلم را به جشنواره آورد. البته اين اولين باري نيست كه اين فستيوال فيلم با ايرانيها رفتارهاي كژدار و مريزي داشته است.
امیر نادری و فرهادی دو روی سکه «کن»امير نادري كه سالها است بيرون از ايران زندگي ميكند، زماني با ساخت فيلم «انتظار» توانست جايزه ويژه هيئت داوران جشنواره كن را به دست آورد، اين جايزه يكي از جوايز اصلي جشنواره كن است و براي سازنده آن اعتبار سينمايي خوبي به شمار ميرود. امير نادري به غير از اين موفقيت در كن، جوايز متعددي از جشنوارههاي بينالمللي گرفته و يكي از شناختهشدهترين كارگردانان سينماي ايران در خارج از كشور به شمار ميرود، اما همين كارگردان وقتي فيلمي درباره امريكا ميسازد، جشنواره كن حاضر به پذيرش وي نميشود.
عزتالله ضرغامي در صفحه اجتماعياش با ذكر خاطرهاي از عباس كيارستمي به رفتار كن با امير نادري پرداخته است. ضرغامي نوشته است: «امير نادري در امريكا، فيلمي ساخت كه محتواي آن فقر و فحشا و ابتذال در جامعه امريكا بود. فيلم را به جشنواره كن فرستاد؛ بهرغم تصور او، از همان ابتدا فيلم مردود و از مسابقه كنار گذاشته شد! آقاي عباس كيارستمي در يك جلسه طولاني و صميمي با من، به اين مسئله اشاره كرد و گفت آقاي نادري از من خواست پا در مياني كنم؛ با رئيس جشنواره كن صحبت كردم و راجع به كارنامه آقاي نادري توضيح دادم و از او خواستم اين فيلم در مسابقه پذيرفته شود. آقاي ژيل ژاكوب در پاسخ گفت بله، فيلم خوبي است؛ ولي مربوط به جامعه امريكاست؛ اگر مربوط به ايران بود، حتماً قبول ميكرديم!»
در سالهاي اخير نيز فيلمهاي مهمي در سينماي ايران ساخته شدهاند كه هيچگاه از سوي جشنواره كن، دعوتي از آنها نشده و به كلي ناديده گرفته شدهاند.
از سوي ديگر علي معلم، تهيهكننده سينما حضور يك ايراني در جمع داوران جشنواره كن و مسائل سياسي ميان ايران و اتحاديه اروپا را در برنده شدن «فروشنده» در دو رشته بيتأثير ندانسته است. اين گفتهها ميتواند مهر تأييدي بر ادعاي رفتار سياسي جشنوارههاي خارجي باشد. «فروشنده» اصغر فرهادي، فيلمي توليد مشترك به شمار ميآيد. اين فيلم با سرمايهگذاري فرانسوي، قطري و ايراني ساخته شده است، مسئله توليد مشترك فيلم كه از سوي سازمان سينمايي نيز دنبال ميشود، برخلاف آنچه در سطح بيروني يعني ورود سرمايه خارجي به سينماي ايران است، ابعاد سياسي و فرهنگي نيز دارد كه كمتر به آن توجه شده است.
محمد تقي فهيم، منتقد سينما در يادداشتي درباره توليد مشترك در سينما مينويسد: بيترديد توليد مشترك فيلم نيز مانند بسياري از پديدههاي ديگر يك فرصت است كه در صورت مديريت شدن از موضع منافع ملي و اقتدار لازم، ميتواند در خدمت كشور قرار گيرد، ولي وقتي شاهديم كه از ميان 10 فيلم برنده جوايز مهم اغلبشان با سرمايه خارجي بوده و با تأمل در نزديك به 15 پروژه سينمايي تحت عنوان مشترك در سالهاي پس از انقلاب، محتوايي مغاير با ارزشهاي انقلاب و ايران بر آنها جاري است، دمخروس بيشتر نمايان ميشود.
دو جايزه فيلم فروشنده از نظر سينمايي مهم است، اما هنوز در ايران كسي اين فيلم را نديده و تا زماني كه منتقدان ايراني آن را نديدهاند، نميتوان گفت فرانسويها بر اساس قابليتهاي فرهادي در فيلمنامهنويسي و توانمندي شهاب حسيني در بازيگري به اين فيلم جايزه دادهاند، يا همان طور كه بسياري معتقدند جشنوارههاي خارجي در اهداي جوايز سياستورزي را مدنظر قرار ميدهند.
سرگذشت امير نادري شايد هيچ وقت براي اصغر فرهادي تكرار نشود، اما فيلمهاي فرهادي بدون اينكه بخواهد از فقر در امريكا نيز چيزي بگويند، از رسيدن به نخل طلا ناموفق بودهاند.
