1- تاريخ ايران آكنده از حوادث و اتفاقات مبهم و پيچيدهاي است كه در پديد آمدن اين وقايع، اشخاص و گروههاي سياسي نقشآفريني كردهاند. برخي از اين افراد بهطور مستقيم و علني و بهوضوح نقش خود را ايفا كردهاند، ليكن چهره بعضي ديگر كه تأثيري به مراتب اساسيتر و مهمتر داشتهاند، چندان علني و شفاف نيست. لذا نياز به واكاوي مجدد و دقيقتر دارد تا بتوان به ژرفناي سيماي واقعي و اصلي آنان پي برد. در اين راستا پرواضح است نقش اسناد كليدي و محرز است. ازاين روي مركز بررسي اسناد تاريخي وزارت اطلاعات بر آن شد تا در معرفي اينگونه چهرههاي تاريخي سعي وافري به كار گيرد و تعدادي از پروندههاي مهمترين و مؤثرترين اين اشخاص را مطالعه و مداقه و سپس منتشر كند. در كاوش اسامي اين عناصر پشت پرده و مرموز به نام رشيديان برميخوريم. رشيديانها كه يكي از شبكههاي مهم و مؤثر اطلاعاتي ـ جاسوسي را در سه دهه آخر عمر رژيم پهلوي تشكيل دادند از اهميت ويژهاي براي معرفي به عموم جامعه و بالاخص نسل جديد برخوردارند. لذا كار مطالعه پروندههاي انفرادي آنان در ساواك و ساير پروندههاي موضوعي و انفرادي مرتبط با آنها آغاز شد و از ميان چند صد برگ سند، حدود هزار و 500 برگ سند مفيد و قابل انتشار به دست آمد. اين اسناد در قالب سه جلد كتاب تنظيم شدهاند. سندهاي جلد اول اين مجموعه، مربوط به سالهاي 1331 تا 1339 است. اين اسناد به معرفي، حضور و كاركرد خانواده اطلاعاتي ـ جاسوسي رشيديان در دهه 30 ميپردازد و بخش عمده سندها مربوط به سالهاي 1325 تا 1339 است كه ساواك تأسيس شد و گزارشهاي متعددي از جلسات منزل اسدالله رشيديان را توسط منابع خود جمعآوري كرده است. اين اسناد حاوي اطلاعات قابل توجهي در خصوص حضور اقشار و صنوف مختلف و مؤثر محلي است. در اغلب اين جلسهها رفتار و اقدامات دولتهاي وقت تفسير و تنفيذ ميشد و رشيديان هم ضمن ارائه چهره مردمي و حلال مشكلات آنان در واقع به گسترش سيطره نفوذ خود در كسبه و اصناف ميپرداخت تا در مواقع اضطراري و لازم از آنان در راستاي اهداف استعماري اربابان انگليسي و امريكايي خود بهرهبرداري كند. از لابهلاي اين اسناد ميتوان به زواياي تاريك و پنهان اين دوره تاريخي كشور و نقش ويژه رشيديانها در آن پي برد.
2- بينياز از توضيح است كه استقلال سياسي همواره يكي از مهمترين اصول بنيادين جوامع بشري و توسعه كشورهاست. در طول تاريخ ايران عاملي كه بيش از ساير عوامل موجبات رنج، فقر و عقبماندگي ملت ايران را باعث شده دخالت بيگانگان در امور سياسي كشور اعم از سياست خارجي و داخلي بوده است. سردمداران بياراده و سستعنصري كه جز اجراي فرامين اربابان خارجي خود احساس تكليف ديگري نميكردند و جهت اجراي اين اوامر و سياستهاي ديكتهشده از عناصري بهره ميبردند كه آنان نيز خود وابستگي فكري و عملي به بيگانه داشتند و از استقلال ذهني و شخصيتي تهي بودند.
در اين برهه تاريخي افرادي همچون رشيديانها عهدهدار اجراي سياستهاي دول غربي در ايران بودند. در اين زمان جنگ قدرت بين دو جناح خارجي صاحب نفوذ در ايران در ميگيرد و ظاهراً جناح مورد نظر رشيديانها در موضع ضعف قرار ميگيرد و دولت وقت يعني كابينه علي اميني با حمايت و پشتيباني جناح دموكرات كه جناح حاكم در امريكا هستند، روي كار ميآيد و بناي مخالفت و ناسازگاري را با رشيديان ميگذارد. از طرف ديگر رشيديان هم به كمك ساير عناصر وابسته به سياست انگليس در ايران سعي در تضعيف دولت اميني و برپايي آشوب، اغتشاش و اعتصاب ميكند. اين اختلافات بهطور مستمر ادامه مييابد و با تغيير آهنگ در سياست خارجي انگليس و با حذف اميني از قدرت و روي كار آمدن اسدالله علم ـ مهره مورد توافق طرفين ـ به پايان راه ميرسد. شرح چگونگي ماجرا و حوادث خاص آن در اسناد جلد دوم آمده است. سندهاي اين جلد مربوط به سالهاي 1340 و 1341 است كه وضعيت سياسي ايران در دولتهاي علي اميني و اسدالله علم را بهطور دقيق مجدداً واكاوي ميكند. اعم اسناد مربوط به جلسات متشكله در منزل اسدالله رشيديان است كه برنامهريزي، سياستگذاري و طرحهاي اجرايي مخالفت با دولت وقت (دكتر اميني) در اين جلسات مطرح، به تصويب و به منصه ظهور ميرسيد. جلد سوم اين اثر نيز بازه پاياني فعاليت و حيات اين خاندان را در قالب اسناد به تاريخپژوهان عرضه داشته است.
در اين مجموعه از هرگونه قضاوت درباره چگونگي و ميزان تأثيرگذاري رشيديانها در اوضاع سياسي و اقتصادي كشور خودداري شده است. اين مركز تنها به عنوان يك راوي صرف به ارائه و انتشار اسناد مربوطه اهتمام ورزيده و داوري در خصوص اسناد را به شما مخاطبين عزيز واگذار كرده است.
3- درپايان اين معرفينامه، اشارت به نكاتي چند درباره اين مجموعه ضروري مينمايد:
الف: در چينش سندها اولويت با تاريخ گزارش بوده و سندها بر اساس تاريخ گزارش مرتب شدهاند.
ب: حروفچيني سندها مطابق نگارش اصل آنها بوده و هيچ تغييري در جملهنويسي آنها داده نشده، فقط در مواردي كه كلمه، تعبير، تاريخ يا مضمون سندي اشتباه بوده در پاورقي (با توضيح) يا در متن سندها (بين دو قلاب) تذكر داده شده است.
ج: در مورد اعلام، وقايع يا محتواي هر سند در صورتي كه اطلاعات و توضيحاتي موجود بوده به صورت پانوشت درج شده است. معمولاً منابع و مآخذ پانوشتها ذكر شده و نظريات و تحليلهاي مستفاد از آنها الزاماً نظر ناشر محسوب نميشود.
د: در بيشتر گزارشها ساواك نظريههايي در ذيل سندها ارائه شده كه از نظردهنده با كلمات رمز ياد شده و اسامي امضاهاي مندرج در برابر آنها نيز به صورت رمز و مستعار است.
د: مجموع سندهاي ساواك كه به هر نحوي مربوط به رشيديانها ميشد، بهرهبرداري شده است و تدوينگران بناي حذف سندي را نداشتهاند، مگر در اين موارد:
ـ سندهاي تكراري
ـ بين اسناد دستنويس و حروفچينيشده كه مشابه هم بوده، سندهاي حروفچينيشده انتخاب شدهاند.
ـ در مواردي كه نسخه حروفچينيشده يافت نشده از سند دستنويس استفاده شده است.
ـ در ميان سندهايي كه محتواي تكراري داشتهاند، اولويت به سندي داده شده كه حجم بيشتري از جزئيات حادثه را در بر داشته است.
اميد ميبريم كه نشر اين مجموعه پرنكته و خواندني بتواند علاوه بر آشنا ساختن همگان به ويژه محققان و تاريخ پژوهان با گوشههايي از تاريخ معاصر، آنان را با كاركرد يكي از شاخصترين شبكههاي نفوذ آشنا سازد و تجربيات اين رويداد را محملي براي عبرت و بصيرتافزايي براي امروز قرار دهد.
