در حالي كه بيش از يك سال از تاريخ اعتبار كارت ملي برخي افراد جامعه گذشته است و با وجود تبليغات فراوان سازمان ثبت احوال كشور، مطالعات نشان ميدهد رغبت چنداني براي تعويض كارتهاي ملي و هوشمندسازي آنها از سوي مردم مشاهده نميشود. گفته ميشود هزینه بالاي تعويض كارتهاي ملي، اخذ ماليات بر ارزش افزوده و پذيرش كارتهاي ملي قبلي از سوي مراكز اداري و دولتي از جمله علل عدم اقبال عمومي به كارتهاي ملي هوشمند بعد از سه بار اعلام ضربالاجل تعويض كارتهاي ملي است.
براساس آخرين اعلام، اقدام به تعويض كارتهاي ملي يا همان هوشمندسازي كارت ملي ايرانيان، براي هر فرد و به ازاي هر يك كارت ملي حدود 40هزار تومان آب ميخورد؛ هزينهاي كه شامل ماليات بر ارزش افزوده نيز ميشود، اگرچه قانون ماليات در مورد دريافت ماليات بر ارزش افزوده در ازاي صدور كارت ملي تصريحي ندارد و معلوم نيست كارت ملي و صدور و تعويض آن در تطبيق با اين قانون در تعريف كالا قرار ميگيرد يا خدمات؟
اين امر سبب شده برخي فرآيند تعويض يا صدور كارت ملي را خريد كارت ملي بدانند، آن هم در شرايطي كه اين كارتها تاريخ اعتبار دارند و هر چند سال يك بار فرآيند تعويض يا خريد كارت هويت ملي تكرار شدني است. اين در حالي است كه كارت ملي مهمترين سند هويتي ايرانيان به شمار ميرود و بدون آن نه تنها احراز هويت ايراني افراد ممكن نيست، بلكه نقشآفرينيهاي اجتماعي و انجام امور جاري شهروندي آنها دچار اخلال ميشود.
البته اين كارت شناسايي كه كليد بسياري از قفلهاي امور روزمره افراد است، ويژگي هوشمندي را كم داشت كه حدود دو سال است آن هم ميسر شده است. با اين وجود تنها اجبار توانسته عده كمي را به تعويض كارت ملي قديميشان با كارت ملي هوشمند راضي كند وگرنه اغلب مردم همان كليدهاي كهنه و تاريخ گذشته و در اصطلاح فاقد اعتبار هويتي خود را بيشتر ميپسندند.
هويتي كه دزديده ميشود يكي از زمينههاي اجباري تعويض كارتهاي ملي و هوشمندسازي آنها گم شدن يا به سرقت رفتن آنها است. در اين صورت افراد علاوه بر اينكه با مشكلات فراوان در مسير انجام امور خود مواجه ميشوند، بايد مصائب دريافت المثناي آن را نيز تحمل كنند. طولاني و هزينهبر بودن فرآيند صدور المثناي كارتهاي شناسايي ملي از جمله اين مصائب هستند. نظرسنجيها نشان ميدهد بسياري از افرادي كه وجود اين كارتها را غيرضروري ميدانند بر اين مبنا اظهار نظر ميكنند و در مقابل، داشتن شماره ملي يا شناسنامههايي را كه به كد ملي مجهز است، كافي ميدانند، البته از ابتداي زمان حضور كارتهاي ملي و ورودشان به كيفهاي ايرانيان تعدد اسناد هويتي و شناسايي را غيرضروري خواندند و نسبت به آن انتقاد كردند.
هويتي كه منقضي ميشودويژگي ديگري كه كارت ملي را بيشتر از يك سند دولتي به يك كالاي قابل خريد و فروش تبديل ميكند درج تاريخ اعتبار يا انقضا در پشت آن است. اين تاريخ علاوه بر اينكه هويت يك فرد را براي مدت چند سالهاي مشخص و تضمين ميكند، زمان تعويض آن با هزينههاي فراوان را به دارنده خود هشدار ميدهد. به بيان ديگر با وجود مدت زمان اعتبار كارتهاي ملي، دكان فروش اين كارتها هرگز بسته نميشود. تجربه نشان داده هر خدمت پولكي معمولاً در جامعه ما وجاهت خود را از دست ميدهد و به آن به چشم يك منبع درآمد براي دولت نگاه ميشود.
هويتي كه با پول اثبات ميشود از سوي ديگر و در شرايطي كه موارد ياد شده در بالا در انتقاد به ورود كارتهاي ملي به امور شهروندي ذكر ميشدند، مسئولان به مردم اطمينان ميدادند كه كارت ملي جايگزين ساير كارتهاي شهروندي ميشود و كاهش تعداد كارتهاي مورد نياز مردم در جريان انجام امور فردي و اجتماعي افراد را به دنبال دارد. به گفته اين مسئولان اين مسئله علاوه بر تسهيل دسترسي به خدمات شهروندي، امنيت و راحتي حمل و نقل كارتها را براي عموم آسان ميكرد. اين در حالي است كه فناوري هوشمندسازي كارتها، فناوري نسبتاً گراني است و داشتن هر يك از اين كارتهاي هوشمند به صاحبان خود هزينههاي گزافي را تحميل ميكند. علاوه بر اين، نكته قابل توجه اين است كه در حالي دولت مردم را به هوشمندسازي كارتهاي خود دعوت ميكند كه پيشخوانهاي آن فاقد دستگاههاي كارتخوان براي مشاهده جزئيات هويتي و اطلاعات كارتهاي هوشمند مزبور هستند. به بيان ديگر در فرآيند تحقق دولت الكترونيك و هوشمندسازي انجام امور بانكي و اداري، دسترسي به جيب مردم و تأمين بودجه قسمتي كه به مردم مربوط ميشود راحتتر از تأمين اعتبارات دولتي براي تجهيز نهادهاي مختلف براي بهرهمندي از اطلاعات كارتهاي هوشمند در اختيار شهروندان است و در نهايت دولت الكترونيك براي مردم تبديل كارتهاي مقوايي به كارتهاي هوشمند بوده است.
در حال حاضر كارتهاي پايان خدمت سربازي، كارت ملي، گواهينامه رانندگي، كارت شهروندي و كارت بليت حمل و نقل عمومي به اضافه كارتهاي متعدد بانكي از جمله كارتهاي هوشمند در اختيار شهروندان است كه به طور متوسط هر روز از آنها استفاده ميشود.
