تقريباً سه نسل از مخاطبان سينما و تلويزيون با عليرضا خمسه خاطره دارند. از دهه60 كه نخستين تجربههاي تصويرياش را رقم زد و يكهتاز ميدان بود تا همين امروز فعاليتهاي هنرياش را بدون وقفه ادامه داده است. عليرضا خمسه يا بهتر بگوييم استاد بيرقيب پانتوميم در ايران، هنرآموخته اين رشته از كشور فرانسه است و تاكنون توانسته هنرجويان بسياري را در اين زمينه آموزش دهد. او كه سالها در نقشهاي متفاوتي هنرنمايي كرده، در گفتوگو با «جوان» از تجربيات چند سالهاش ميگويد.
رمز انرژي، شادابي و نشاط هميشگي شما در چيست؟
به اعتقاد من كسي كه رؤيايي براي تحقق دارد و با آن زندگي ميكند جوان است و نشانه بارز پيري از دست دادن اميد و رؤياهاست. مهمترين حرفي كه ميخواهم امروز بگويم اين است كه رؤياهايتان را از دست ندهيد.
با آنكه دانشآموخته رشته روانشناسي هستيد، به هنرهاي نمايشي روي آورديد، عشق به بازيگري از چه زماني در شما به وجود آمد؟
70 تا 80 سال طول ميكشد تا وارد عرصه طنز شويد. اگر نظريه تمام روانشناسان، فلاسفه و جامعهشناسان را به اصطلاح در چرخ گوشت بريزي و عصاره آن را بهدست بياوري به يك واژه دست پيدا ميكني و آن عشق است. توصيه علم امروز به بشر براي درمان تن و جان عاشق بودن است، تجربه عشق منجر به خروج از تألم و افسردگي است و چكيده تمام هستي عشق است. من هم عاشق بازيگري شدم و سپس آن را انتخاب كردم. كسي كه عاشق خداست همه جا او را ميبيند، من هم عاشق خدا هستم و در همه جا دنبال نشانهاي از عشق خدا ميگردم. نگاه ميكنم ببينم در اين جمع حاضر چه كسي ميخندد و چه كسي عبوس است، از لبخند آن فرد من نشانه خدا را ميبينم و وقتي به چهره درهم فرد ديگر لبخند بياورم هم نشانه خدا را ميبينم. من عاشق لبخند تماشاچي هستم.
در فرانسه كه به نوعي مهد پانتوميم به حساب ميآيد اين هنر را آموختيد؛ تفاوت كشورمان را با ساير كشورهاي دنيا در فراگيري هنر نمايش، چگونه ارزيابي ميكنيد؟
سالهاست كه كشورهاي توسعه يافته به اين نتيجه رسيدهاند كه بهترين شيوه تعليم و تربيت بهرهگيري از هنرهاي دراماتيك يا مشخصاً تئاتر است. يكي از معضلات جامعه امروز اعتياد است. شما فكر ميكنيد كه با گرفتن مواد فروش يا معتاد معضلي به نام اعتياد حل ميشود؟ خير. زيرا كار آموزشي، تعليم و تربيتي و اجتماعي در كشور انجام نشده است. يكي از مؤثرترين روشها چه از باب روانشناسي و تعليم و تربيت و چه جامعهشناسي كه تأثير گذار است، بهرهگيري از هنرهاي دراماتيك به خصوص هنر نمايش يا تئاتر است. از سال58 كه از فرانسه به ايران برگشتم، در برنامهها و نشستهاي مختلف و در هر جمعي كه مسئولي از جمله وزير آموزش پرورش، شهردار و... در آن بود، اين نكته را يادآوري كردم كه تئاتر وسيله سرگرمي نيست، بلكه وسيله آموزش است. جديترين مسئلهاي كه در نظام آموزش و پرورش ما مغفول مانده بحث تئاتر است كه بايد اين امر به صورت جدي مورد توجه مسئولان قرار گيرد.
جشنواره فيلم رشد از دهه 40 در كشورمان برگزار ميشود و بعد از انقلاب با وقفهاي چند ساله تاكنون به فعاليت خود ادامه داده، نظر شما درباره اين جشنواره بينالمللي كه توسط آموزش و پرورش برگزار ميشود، چيست؟
متأسفانه مردهترين جشنوارهاي كه در كشور ما برگزار ميشود، اين جشنواره است. فكر كنيد جنازهاي موميايي شده را از موزه دربياوريد و 15 روز برايش مراسمي برگزار كنيد، قطعاً جذابيت ندارد. براي اينكه هر وزيري كه آمد فكر كرد سينما و تئاتر جزو وسايل اوقات فراغت و تفريحي است و بچهها موارد ديگري را بايد آموزش ببينند. بچه چه زماني آداب مذهبياش را رها ميكند؟ زماني كه هويتش را از دست ميدهد. تئاتر به بچهها ميآموزد كه هويتشان را پيدا كنند. بارها گوشزد كردم كه تئاتر و كلاً نمايش به كودكان و نوجوانان در هويت ديني، هويت اجتماعي و... كمك ميكند اما با بها ندادن به آن، جامعهاي بيهويت خواهيم داشت كه مردم براي يافتن هويت به محصولات نمايشي بيگانگان (تركيه) پناه ميبرند، از يك ملت اگر فرهنگ و هنر را بگيري ديگر چيزي نخواهد داشت.
تا چه حد آموزش هنرهاي نمايشي از جمله تئاتر براي بچهها ضرورت دارد؟
من درباره تئاتر، درد دارم، تئاتر براي بچهها از مدرسه مهمتر است زيرا آنها ياد ميگيرند كه رؤياهايشان را پرورش دهند. جوانان امروز ما افسرده و فاقد رؤيا هستند. آمار كاهش ازدواجها و افزايش طلاقها را ببينيد زيرا جوانان ما فاقد شور و نشاط هستند، چون از طريق فرهنگ و هنر به اين جوان آموزش داده نشده كه خودش شورآفرين باشد.
درباره هنر پانتوميم كه رشته تخصصي شماست كمي توضيح دهيد.
در اين هنر، هنرمند با حركات بدنش بدون استفاده از كلام براي شما دنيايي زيبا ميسازد، معنا و لبخند ميآفريند و با استفاده از زبان بدن، نمايشي بسيار زيبا خلق ميكند.
تفاوت پانتوميم با ساير هنرهاي نمايشي را در چه ميدانيد؟
انسان نخستين، در ابتدا كلام را نميشناخت و براي ارتباط گرفتن و انتقال مفاهيم از حركات بدن كمك ميگرفت. به همين علت است كه ميگويند پانتوميم، آغازگر و مادر هنرهاي نمايشي است. امروزه در تمام مدارس بزرگ تئاتر دنيا، براي همه بازيگران چند واحد پانتوميم ميگذارند.
همان گونه كه در آخرين اثرتان( پايتخت) با حداقل كلام ارتباط خوبي را با مخاطب برقرار كرديد؛ به كارگيري حركات بدن تا بيان ديالوگ.
بله. اگر دقت كرده باشيد در فيلم پايتخت بابا پنجعلي چقدر كم صحبت ميكند و بيشتر از زبان بدن استفاده ميكرد و با فيگورها و زبان اندام، مقصود خود را به بيننده ميرساند. مانند: «شما صحبت نكن يا بخوابونم دهنت!»
در اين فيلم عاشق ميشويد. نگاه شما به اين معقوله با چه هدفي دنبال ميشد؟
عاشق شدن بابا پنجعلي هم درس به كساني بود كه ميگويند از ما گذشته. مثلاً مرد يا زني كه همسرش را از دست داده براي ادامه زندگي نياز به ازدواج مجدد دارد. اما ميگويد: «اي بابا ديگه از ما گذشته». اين از ما گذشته نشانه يك جور دلمردگي است، البته منظورم ترويج فرهنگ تعدد زوجين نيست بلكه انسان در هر مقطعي از زندگي نياز به عشق و همدم دارد.
مردم عليرضا خمسه را از برنامه هوشيار و بيدار ميشناسند. در اين برنامه با زندهياد محسن يوسفبيك همبازي بوديد.
بغض ميكند... در مراسم تشييع كسي نيامده بود، غريبانه فوت كرد و دفن شد. هنوز هم بسياري از مردم وقتي من را ميبينند سراغي از دوست قديميام مرحوم يوسفبيك را ميگيرند. ميگويم او به خدا پيوست و منتظر است كه من هم به او بپيوندم...
