قيام مردم مدينه (واقعه حره)، قيام توابين، قيام مختار، قيام زيدبنعليبنحسين(ع) و قيام زيد بن موسيالكاظم(ع) برادر امام رضا از جمله قيامهايي است كه پس از واقعه عاشورا با نيت خونخواهي امام حسين(ع) و شهداي دشت نينوا انجام گرفت. اما اين قيامها تا چه حد مورد رضايت ائمه معصومين بودند؟ در اين گزارش يك مورد از آنها بررسي ميشود.
به گزارش بنياد بينالمللي فرهنگي - هنري امام رضا(ع)، هارونالرشيد پسرش امين را جانشين خود قرار داد و جانشيني امين را به مأمون سپرد، اما پس از مرگ هارون، بين دو فرزندش اختلاف روي داد. نزاع ميان امين و مأمون كه آغاز شد، زمينه قيام شيعيان عليه حكومت جبار عباسي به وجود آمد و «ابن طباطبا» در سال 199 هجري قيام خود را در كوفه آغاز كرد. با پيروزيهاي او، چهار تن از برادران امام رضا(ع) به نامهاي احمد، اسماعيل، زيد و ابراهيم نيز به قيام پيوستند. با اين وجود، شيعيان ثامنالحجج(ع) در قيام شركت نكردند، از اين رو قيامكنندگان در مسير ضديت با شيعه افتادند. فرمايش امام رضا(ع) به برادرشان زيد پس از شكست در قيام نيز بيانگر همين موضوع است: «اي زيد! چنانچه به شيعيان ما رسيدي از تحقير و اهانت آنان بپرهيز كه نور تو از بين ميرود. اي زيد! شيعيان ما كساني هستند كه مردم به آنان كينه ميورزند و دشمني ميكنند و خون و دارايي آنان را به خاطر محبتشان به ما و اعتقادشان به ولايت ما، حلال كردهاند. پس اگر تو به آنان بدي كني به خود ستم كردهاي و جايگاهت را از بين بردهاي.» (بحارالانوار، ج 48، ص 258)
علامه اميني با اشاره به اين موضوع در جلد سوم «الغدير» مينويسد: روزي مأمون در اشاره به زيد گفت: اين زيد هم همانند زيد بن علي(ع) است، او هم مرد آشوبگري بود كه قيام كرد و در اين راه كشته شد. امام رضا(ع) چون اين سخنان را از مأمون شنيدند بسيار منقلب شده و با سخنان حماسي و در عين حال مستدل از زيد بن علي(ع) دفاع كردند. از جمله فرمودند: مأمون اين زيد (برادرم) را با زيد بن علي(ع) مقايسه مكن! فانّه كان من علماءِ آل محمد غَضِبَ لله عز و جل مجاهد اعدائه حتي قتل في سبيله؛ او از دانشمندان خاندان پيامبر بود، براي خدا خشمگين شد و با دشمنان او جنگيد و در راه او به شهادت رسيد.اي مأمون! پدرم موسيبن جعفر(ع) ميفرمود: خدا رحمت كند عمويم زيد را اگر پيروز ميشد به وعده خود عمل ميكرد [حكومت را به امام صادق ميسپرد.]
نقل است مأمون در ادامه از امام هشتم(ع) پرسيد: مگر زيد بن علي از جمله كساني نيست كه بدون حق ادعاي امامت كرده است؟ حضرت فرمود: خير! زيد ادعاي امامت نداشت و به چيزي دعوت نميكرد كه صلاحيت آن را دارا نباشد، او داراي تقوا بود و ميگفت: من شما را به آنچه مورد رضاي خاندان رسالت است، فرا ميخوانم (عيون اخبارالرضا، ج۱، ص۲۴۸). امام رضا(ع) در جاي ديگري نيز در مقام تجليل و ستايش از زيد ميفرمايند: او از علماي آل محمّد بود (سفينه البحار ج ۱ كلمه زيد). از اين موضوع چنين برداشت ميشود كه عالم آلمحمد حضرت رضا(ع) از قيام زيدبنعليبنالحسين(ع) رضايت دارند. قيامي كه ۶۰ سال پس از واقعه جانسوز عاشورا رخ داد و انگيزه آن را علاوه بر مواردي نظير فاصله گرفتن خاندان بنياميه از دين خدا، «انتقام خون شهداي كربلا» عنوان كردهاند.
آنطور كه در جلد پنجم تاريخ طبري آمده است، زيد تاريخ قيام خود را شب چهارشنبه اول صفر سال ۱۲۱ قمري قرار داد و جنگ به طور رسمي روز چهارشنبه آغاز شد و سه روز ادامه يافت تا اينكه در جمعه سوم صفر زيد به شهادت رسيد و قيام به شكست انجاميد. مهمترين عامل شكست زيد را «عهدشكني مردم كوفه» بيان كردهاند (مقاتل الطالبين، ص۵۵). زيد روز جمعه و در ۴۲ سالگي به شهادت رسيد (طبقات ابن سعد ج ۵ ص ۲۴۰). نقل است روزي از زيد پرسيدند چه كسي حسينبن علي را در كربلا كشت؟! او پاسخ داد: حسين را «سقيفه بنيساعده» كشتند (وقايع الايام، ص ۱۰۵.)
زيد هماكنون داراي دو زيارتگاه در مصر و عراق است، چراكه سر وي در قاهره دفن شده و پيكرش در كوفه (همان مكاني كه بدنش را به دار آويختند و سپس آتش زدند) خاكسپاري شده است.
