«واجب فراموش شده» تعبيري است كه اين روزها به «امربه معروف و نهي از منكر» نسبت داده ميشود. امري كه اسوه آزادمردان جهان اباعبدالله الحسين(ع) فلسفه قيام خود را مبتني بر آن ميداند. امري كه ضامن بقاي اسلام است و محور احكام اجتماعي دين مبين اسلام شمرده ميشود. آنچه در پي ميآيد گزيده و تلخيصي است از توصيههاي آموزنده شهيد مطهري(ره) در كتاب حماسه حسيني در باب ضرورت و اهميت عمل به «امربه معروف و نهي از منكر» و گستره و حدود اين فريضه الهي. در انتها نيز گذري بر كارنامه مسلمين در عمل به اين فريضه الهي از نظر ميگذرد.
امر به معروف و نهي از منكر؛ ضامن بقاي اسلام
امر به معروف و نهي از منكر يگانه اصلي است كه ضامن بقاي اسلام است و اگر اين اصل نباشد، اسلامي هم نيست. حضرت سيد الشهدا (ع) نيز در راه اين اصل، يعني اساسيترين ضامن بقاي اجتماعِ اسلام به شهادت رسيد. يكي از اهداف زنده نگه داشتن عاشورا نيز تجديد حيات اين اصل است. امر به معروف و نهي از منكر دايره شمول وسيعي دارد، چراكه معروف به معناي هر كار خير و هر هدف مثبت و منكر به معناي هر عمل زشت و ناپسند است.
امر به معروف و نهي از منكر در مسائل اساسي مرز نميشناسد
ارزش اين اصل را نزد علماي اسلام ميتوان از قاعده«اذا اجتَمَعَت حُرمَتان طُرِحَت الصُغري لِلكبري» استفاده نمود. وجوب امر به معروف و نهي از منكر تا زماني كه ضرري بر آن مترتب نيست مورد قبول همه است و برخي معتقدند مرز آن تا جايي است كه خطري در كار نباشد و ضرري به آبرو، جان و مال شخص ناهي از منكر وارد نيايد. اگر موضوع معروف و منكر مسئله ساده و كوچكي بود، با احتمال ضرر، وجوب آن منتفي است، ولي اگر در مواردي، مثلاً قرآن به خطر بيفتد، يا عدالت يا وحدت اسلامي مورد خدشه قرار گيرد ديگر نميتوان گفت امر به معروف و نهي از منكر نميكنم، زيرا اگر حرفي بزنم جانم يا آبرويم به خطر ميافتد. اين اصل در مسائل بزرگ مرز نميشناسد و حتي با وجود ضرر و خطرهاي بزرگ، كماكان واجب خواهد بود. لذا امر به معروف و نهي از منكر يكي از اركان تعاليم اسلامي است كه اگر از بين برود تمام تعليمات اسلامي از بين رفته است. پس بايد آن را احيا كنيم تا تعاليم اسلام حقيقي را در ميان خود به وسيله آن احيا كنيم.
كلُكم راع و كلُكم مسئول
متأسفانه كارنامه ما مسلمين در اين زمينه خوب نيست، زيرا اولاً ما آن حساسيتي كه اسلام در اين زمينه دارد، نداريم و ثانياً در حدودي هم كه به حساب خود به اهميت اين موضوع پي بردهايم، واجد شرايط آن نبودهايم، در حالي كه پيامبر (ص) فرموده است: «كلُكم راع و كلُكم مسئول عَن رَعيتِه»؛ يعني تمام شما مسلمانان به منزله حافظ و نگهبان و شبان ديگران هستيد و تمام شما نسبت به تمام خودتان مسئوليد؛ يعني هدف ما ايجاد نوعي تعهد و مسئوليت مشترك در مسلمين براي حفظ اسلام است. چنين وظيفه سنگيني، اولاً آگاهي و اطلاع زيادي ميخواهد و ثانياً قدرت و امكان ميطلبد.
كارنامه ما. . .
البته ما نيرو را بالقوه داريم، ولي آن را جمع نميكنيم. آيا اگر كل مسلمين جهان با هم متحد شوند، كسي قدرت ايستادن در مقابل آنها را دارد؟ متأسفانه كارنامه ما در زمينه همبستگي و همدردي و تعاون اسلامي نيز بسيار ضعيف است، اگر نگوييم تاريك و ننگين است. براي مثال ميتوان نگاهي به مجالس وعظ و خطابه خود نمود و ديد مجموع تبليغات اين مجالس در چه حدود و در چه سطح و در مورد چه مسائلي است؟ يا در مسائل اجتماعي براي چه مسائلي حساس و در مقابل چه مسائلي بيتفاوتيم؟ مثلاً در مسئله زبان عربي و مبارزهاي كه با آن و با نامهاي اسلامي ميشود بيتفاوتيم. با اينكه بزرگترين تمدنها را داشتهايم، چقدر روي آن تبليغ كردهايم؟ جوانان ما اساساً خيال ميكنند اسلام تا امروز كاري نكرده و از اول ظهورش تا به حال فقط چند حكم فقهي داشته است.
آن كس كه روز اول، اين اصل را طرح كرد ميخواست دينش دين اجتماع باشد. امر به معروف و نهي از منكر يعني همدردي، همبستگي، همكاري، همگامي، آگاهي و قدرت، كه مظاهري از بعد اجتماعي اسلام هستند. اسلام ميخواهد ما ملتي آگاه به زمان خود باشيم و بلكه حوادث آينده را هم پيشبيني كنيم.
حال چه كنيم كه خودمان ارزش پيدا كنيم و به صورت يك ملت با ارزش در آييم؟ قرآن مجيد جواب داده است: «كنتُم خَيرَ اُمَهٍ اُخرِجَت لِلناسِ تَامُرونَ بِالمَعروفِ و تَنهونَ عنِ المُنكر». بايد امر به معروف و نهي از منكر داشته باشيم، همبستگي و برادري اسلامي را زنده كنيم و از ضعف و بيخبري بپرهيزيم.
تنظيم كننده: محمد زند
