در مبحث گذشته اشاره شد بعضي از شناختها و ادراكات به هيچوجه قابل شك و ترديد نيست و حتي دليلي كه شكگرايان براي توجيه نظريه انحرافي خودشان مبني بر انكار مطلق علم بيان كرده بودند، متضمّن و مستلزم چندين علم بود. حال چنين سؤالي پيش ميآيد كه چه فرق اساسي بين انواع ادراكات انسان وجود دارد، به طوري كه بعضي از آنها خطاناپذير و غيرقابل تشكيك هستند و بعضي خطابردار و قابل شك و ترديد؟ آنچه در اين هفته و هفتههاي آينده بدان خواهيم پرداخت، گزيدهاي از مباحث شناختشناسي، كتاب آموزش فلسفه، اثر علامه مصباحيزدي ميباشد.
نخستين تقسيم علم
نخستين تقسيمي كه ميتوان براي علم در نظر گرفت اين است كه علم يا بدون واسطه صورتهاي ذهني به ذات معلوم تعلق ميگيرد و وجودعيني معلوم براي عالم و شخص درككننده، منكشف ميگردد يا شخص از راه چيزي كه نمايانگر معلوم ميباشد و اصطلاحاً صورت يا مفهوم ذهني ناميده ميشود از آن آگاه ميگردد. قسم اول را «علم حضوري» و قسم دوم را «علم حصولي» ميناميم. تقسيم علم به اين دو قسم، يك تقسيم عقلي و دائر بين نفي و اثبات است و به همين جهت، حالت سومي را در عَرْض اين دو قسم نميتوان براي علم فرض كرد.
شدت و ضعف در علوم حضوري
علم و آگاهي هر كسي از خودش به عنوان يك موجود درككننده، علمي غيرقابل انكار است. منظور از خود انسان همان «من» درككننده و انديشنده است كه با شهود دروني از خودش آگاه است نه اينكه از راه حس و تجربه و به واسطهصور و مفاهيم ذهني، آگاهي پيدا كند. به ديگر سخن: خودش عين علم است و در اين علم و آگاهي، تعدّد و تغايري بين علم و عالم و معلوم، وجود ندارد و چنانكه قبلاً اشاره شد «وحدت عالم و معلوم» كاملترين مصداق «حضور معلوم نزد عالم» است. منظور از اين آگاهي، همان يافت بسيط و تجزيهناپذير است نه اين قضيّه كه «من هستم» يا «خودم وجود دارم» كه مركب از چند مفهوم است.
نيز آگاهي ما از حالات رواني و احساسات و عواطف خودمان علمي است بيواسطه و حضوري. هنگامي كه دچار «ترس» ميشويم اين حالت رواني را مستقيماً و بدون واسطه مييابيم يا هنگامي كه تصميم بر كاري ميگيريم از تصميم و اراده خودمان بيواسطه آگاه هستيم، به همين دليل است كه وجود شك خودمان، قابل انكار نيست و هيچكس نميتواند ادّعا كند در وجود شكّش هم شك دارد!
از جمله چيزهايي كه با علم حضوري، درك ميشود خود صورتها و مفاهيم ذهني است كه آگاهي نفس از آنها به وسيله صورت يا مفهوم ديگري حاصل نميشود و اگر لازم بود كه علم به هر چيزي از راه حصول صورت يا مفهوم ذهني، حاصل شود بايد علم به هر صورت ذهني، به وسيله صورت ديگري تحقّق يابد و علم به آن صورت هم از راه صورت ديگري و بدين ترتيب بايد در مورد يك علم، بينهايت علمها و صورتهاي ذهني، تحقق يابد!
راز خطاناپذيري علم حضوري
با توجه به توضيحي كه درباره علم حضوري و علم حصولي و فرق آنها داده شد، معلوم ميشود كه چرا علوم حضوري، اساساً خطاناپذيرند چراكه خطاي در ادراك در صورتي قابل تصوّر است كه بين شخص درككننده و ذات دركشونده، واسطهاي در كار باشد و آگاهي به وسيله آن، تحقّق يابد. در چنين صورتي جاي اين سؤال هست كه اين صورت يا مفهومي كه بين درككننده و دركشونده، واسطه شده و نقش نمايانگري از درك شونده را ايفا ميكند، آيا دقيقاً دركشونده را نشان ميدهد و كاملاً با آن مطابقت دارد يا نه؟ امّا در صورتي كه شيء يا شخص دركشونده با وجود عيني خودش و بدون هيچ واسطهاي نزد درككننده، حاضر باشد يا با آن، وحدت يا اتّحادي داشته باشد، ديگر جاي فرض خطا نيست و نميتوان سؤال كرد كه آيا علم با معلوم، مطابقت دارد يا نه؟ زيرا در اين صورت، علم عين معلوم است.
