محمدرضاهادیلو
آمارهای نگران کننده از شهرهای مختلف نشان می دهند که دفن و دفع پسماندها به معضلی بزرگ تبدیل شده و هنوز نیرویی نه در مردم برای کتر تولید کردن زباله و تفکیک آن در منزل، و نه در مسولان برای مدیریت در جمع آوری و بازیافت آن وجود ندارد. به هرحال اگر اوضاع به همین منوال پیش برود باید از امروز منتظر تبدیل شهرها به زباله دانی های بزرگی باشیم که در حال آلوده کردن زمین و زمان هستند.
***
هر ایرانی روزانه حدود 670 گرم و در مجموع حدود 47 هزار و 500 تن پسماند در سال تولید میکند که 400 تن از این پسماندها جزو پسماندهای خطرناک به شمار می آیند.
هنوز هیچ آمار رسمی در مورد میزان دفع بهداشتی پسماند در ایران وجود ندارد اما آمارهای غیررسمی می گویند تنها حدود 2 درصد از پسماندها به صورت بهداشتی دفع میشوند که دفن و دفع نامناسب زبالهها موجب آلودگی آب، خاک، هوا و تهدیدی جدی برای سلامت محیط زیست و انسانها شده است.
بر اساس همین آمارها، فقط 4درصد زباله ها بازیافت می شوند که جالب است بدانیم همین سهم 4 درصدی بازیافت هم با کمک دوره گردها و زباله جمع کن ها حاصل می شود و در شرایطی که اغلب مردم تمایلی به تفکیک زباله ها از منزل ندارند، تصور اینکه زباله جمع کن ها نیز از صنعت بازیافت کشور حذف شوند، بسیار دشوار است زیرا حتما این چرخه از حرکت باز خواهد ایستاد.
هر چند همه شهرها و بخصوص کلانشهرها ارقام وحشتناکی را در میزان تولید زباله به خود اختصاص داده اند اما در این بین تهران، رکورد زده است و با تولید حدود 8000 تن زباله در روز و بازیافت کمتر از 10 درصد از این پسماندها، سهم زیادی در آلودگی محیط زیست کشور برعهده گرفته است.
در کنار زباله های خانگی، روزانه 450 هزار تن پسماند کشاورزی نیز در ایران تولید می شود که با یک برنامه ریزی درست و مطلوب می توان آنها را به مواد مغذی همچون خوراک دام و کودهای آلی ارگانیک تبدیل کرد.
نخالههای ساختمانی هم از مشکلات مدیریت پسماندها در هر شهری به شمار می آیند. هر چند کارشناسان معتقدند که میتوان با تبدیل نخالههای ساختمانی به مصالح ساختمانی در راستای حل این مشکل گام برداشت اما نباید فراموش کنیم که این کار یکروزه نیست و به نتیجه رسیدنش نیازمند سرمایهگذاری بخش خصوصی، آن هم به شرط حمایت شهرداریها و دولت است.
بر اساس گزارش های موجود بیشترین زباله های بیمارستانی کشور نیز به ترتیب به شهرهای تهران، اصفهان، شیراز، تبریز، کرج، اهواز و قم مربوط می شود. در تهران زباله های بیمارستانی پس از جمع آوری به محلی در کهریزک حمل و در آنجا از هر 500 تن زباله بیمارستانی، 200 تن بازیافت حاصل می شود که می توان یکی دیگر از مشکلات زباله های بیمارستانی را عدم وجود مکان کافی و مناسب جهت دفن این زباله ها دانست.
*قانون روی قانون
نزدیک به 10 سال پیش بود که قانونی وضع شد تا شهرهای بزرگ و بالای یک میلیون نفر را از شر زباله هایشان نجات بدهد. در سال 83 قانونی به تصویب رسید که مقرر می کرد، تا پایان سال 1390 باید تمامی پسماندهای مراکز استانها و شهرهای با جمعیت بیش از یک میلیون نفر به صورت تفکیک شده، جمعآوری شود. حال با گذشت 9سال نه تنها این کار انجام نشد بلکه اخبار متفاوتی هم از نحوه دفن نامناسب پسماندها در اکثر استانها به گوش می رسد که ضربات مهلکی به طبیعت و متعاقب آن به انسانها وارد می کند.
البته مسولان امر دست روی دست نگذاشتند و اگر در عمل کاری انجام نمی دادند، حداقل روی کاغذ به تصویب قوانینی می پرداختند تا نشان دهند که هنوز به فکر هستند!
طی این سال ها قوانین متفاوتی در مجلس شورای اسلامی به تصویب رسیده که بتواند پسماندهای موجود را مدیریت کند. به عنوان مثال براساس بند ج ماده 61 برنامه چهارم توسعه، تا پایان سال آخر برنامه چهارم یعنی تا پایان سال 1389 باید جمعآوری، حمل و نقل و بازیافت و دفع کلیه پسماندها با روشهای فنی زیست محیطی و بهداشتی انجام میشد که هیچ وقت این مهم به اجرا نرسید.
همچنین در قانون برنامه پنجم توسعه نیز تاکید شده تا پایان برنامه، 25 درصد کود مصرفی کشاورزی از کودهای ارگانیک باشد، هر چند مسولان، ابراز امیدواری کرده اند که حداقل این قانون اجرایی شود اما وقتی به سوابق قوانین قبلی سری می زنیم مشخص می شود که نمی شود به ین امر نیز زیاد دل بست.
*سازمان های بی مسئولیت
مدیریت پسماندها سالهاست که به یکی از دغدغههای زیستمحیطی در کشور تبدیل شده و تمام استانها با ضعفهای بسیاری در این زمینه مواجه است.
هنوز هم می توان به قوانین تدوین شده سال 83 در مجلس دل بست و باور کرد که عمل به آنها میتوانست در مدیریت پسماند تحولآفرین باشد اما در حوزه اجرا، تصویب دستورالعملها و آئیننامههای اجرایی، روندی طولانی و 9 ساله، محیط زیست را از بهرهمندی این قوانین جامع محروم کرد.
وقتی در آن سال ها قانون دفع زباله ها به تصویب رسید، قرار شد زمینه مشارکت موثر بخش خصوصی در تمامی مراحل جمعآوری، جداسازی و دفع پسماندها نیز فراهم شود اما نه تنها در این زمینه کار موثر و چشمگیری انجام نشد بلکه حتی بسیاری از پروژه هایی که از قبل آغاز شده بودند نیز مسکوت مانده و به نتیجه نرسید.
به عنوان مثال در استان یزد کارخانه کمپوستی در حال ساخت بود که می توانست با فعالیتش گام موثری در جهت دفع زباله های استان بردارد اما با اینکه بندهای قانون فوق این کار را اجباری می کرد، متاسفانه فعالیت این کارخانه نیز شروع نشده، متوقف شد.
قانونی که در سال 1383 در زمینه مدیریت پسماندها تصویب شد، موسسه استاندارد را موظف کرده بود تا استانداردهای زیست محیطی مرتبط با قانون مدیریت پسماند را تدوین نماید. همچنین یک سال پس از تصویب قانون، سازمان حفاظت از محیط زیست مکلف به تهیه بانک اطلاعاتی جامع محیط زیست شده بود که با ابراز تاسف باید گفت هیچ کدام از موارد فوق عملی نشد.
*آفتابه لگن هفت دست...
وقتی در ایران قانونی به تصویب می رسد، آنقدر جامع و کامل است که از همان ابتدا می توان افق های روشن آن را دید اما متاسفانه وقتی قرار می شود قوانین به مرحله اجرا برسند آنقدر به آن بی توجهی می شود و بدون متولی، کند و آهسته پیش می رود که همگان را مجاب می کند که این کار هم به نتیجه نخواهد رسید.
برای اثبات این ادعا باز هم می توانیم به قانون مدیریت پسماندها، مصوب سال 83 رجوع و شاهد باشیم که از بندهای فوق العاده ای بهره می برد که از این میان می توان به موارد خوبی از جمله "لزوم توجه ویژه دهیاران به اجرای قانون مدیریت پسماند در سطح روستاها، فراهم کردن تسهیلات لازم برای تولید کالاهایی که بازیافت آن آسانتر است، ایجاد محدودیت برای واردات محصولاتی که دفع و بازیافت پسماند آنها مشکلتر است، لزوم توجه تولیدکنندگان پسماندهای بهداشتی به تکالیف و وظایف محوله در قانون مدیریت پسماندها، اهتمام به آموزش و اطلاعرسانی به مردم بهویژه وظیفه سنگین صدا و سیما در امر اطلاعرسانی و آموزش در زمینه جداسازی صحیح و جمعآوری و بازیافت پسماندها و ..." اشاره کرد ولی در عمل باز هم این قوانین به سرنوشت قوانین قبلی دچار شده و بدون یک مجری کارکشته و پاسخگو به حال خود رها شدند.
البته در حال حاضر در مجلس فراکسیون محیط زیست با عضویت بیش از 120 نفر نمایندگان به همراه کمیسیون کشاورزی مسولیت حمایت از اجرای برنامه های زیست محیطی را برعهده دارد که باید در خصوص اصلاح قوانین و یا تدوین قوانین جدید نیز نقش موثری داشته باشد اما از شواهد و قرائن چنین استنباط می شود که این کمیسیون هم حال و احوالی برای ورود به بحث مدیریت پسماندها ندارد و ترجیح می دهد به امور دیگر بپردازد.
*"خواهد" های بی اثر
در حالی که در اغلب کشورها، فعالان صنعت بازیافت از حمایت های مالی دولت و معافیت های مالیاتی ویژه برخوردارند، اما در کشور ما به این صنعت به دید سایر صنایع نگاه می شود. این در حالیست که حداقل سرمایه گذاری برای بخش بازیافت، سه میلیارد تومان برآورد می شود. حال فرض کنید یک سرمایه گذار بخش خصوصی که حاضر می شود چنین مبلغی را برای بازیافت زباله ها سرمایه گذاری کند، باید بتواند سود مناسبی هم از این سرمایه گذاری به دست بیاورد، اما در اغلب اوقات، نداشتن معافیت مالیاتی، مشکلات اداری و سود پایین این صنعت موجب شده سال به سال، سرمایه گذاران کمتری به سمت بازیافت پسماندها بیایند.
یکی از مشکلات موجود در مسیر عملی شدن قوانین در ایران این است که همیشه از افعال "آینده" و با استفاده از فعل کمکی "خواهد" جملات ساخته می شوند.
این جملات را بخوانید: "وزارتخانههای کشور، بهداشت و درمان، صنعت، معدن و تجارت، جهاد کشاورزی، نفت و نیرو نیز برنامه جامع مدیریت پسماند خود را به تصویب رساندهاند و اقدامات عملی خود را برای اجرا آغاز خواهند کرد."
" برای دفع زبالههای خطرناک بیمارستانی، صنعتی، کشاورزی و الکترونیکی، عملیات امحاء اینگونه پسماندها با هدایت سازمان حفاظت محیط زیست و همکاری وزارتخانهها و واحدهای بهداشتی و صنعتی مربوطه و مشارکت بخش خصوصی اقدام خواهد شد."
و "خواهد گرفت"، "خواهد رفت"، "خواهد دید". اما فراموش نکنیم با این شیوه نگاه به مدیریت پسماندها، روزی "خواهد رسید" که شاهد یک فاجعه زیست محیطی "خواهیم بود."
