«گذشته» نماينده ايران در اسكار 2014 است و همزمان نماينده فرانسه در جشنواره زاگرب كشور كرواسي است؛ اتفاقي كه حداقل براي سينماي ايران خارقالعاده است.
مالكيت معنوي آخرين فيلم اصغر فرهادي كه قرار است نماينده ايران در اسكار باشد، سؤال جديد سينماي ايران است. عدهاي از همان زمان مطرح شدن نام اين فيلم به عنوان نماينده احتمالي ايران در اسكار 2014، روي غير ايراني بودن فيلم پافشاري داشتند. آنها علاوه بر بحثهاي حقوقي به محتواي فيلم فرهادي ايراد ميگرفتند. منتقدان گذشته از اينكه فرانسوي بودن «گذشته» بسيار چشمگيرتر و فراگيرتر از ايراني بودن آن است كه در چند ديالگوگ كوتاه و خورشت قرمه سبزي خلاصه شده است. اما كميته انتخاب فيلم براي اسكار، «گذشته» را در رقابت با « دربند» به عنوان گزينه نهايي اعلام كرد. يكي از دلايل انتخاب اين فيلم به عنوان نماينده ايران، شرايطي است كه آكادمي اسكار براي حضور فيلمها در نظر گرفته است. طبق قوانين اسكار، اگر در فيلمي، چهار تن از عوامل اصلي فيلم متعلق به يك كشور باشند، آن كشور ميتواند فيلم مذكور را به عنوان نماينده خود به اسكار معرفي كند. در مورد «گذشته» نيز همين اتفاق افتاد. نويسنده، كارگردان، بازيگر مرد و فيلمبردار كار ايراني بودند. البته در داخل بحث مشاركت اصغر فرهادي در تهيه فيلم نيز مطرح بود كه از اين مسئله چيزي در تيتراژ فيلم ذكر نشده است و در سايت معتبر سينمايي چون (imdb) نيز در ميان اسامي تهيهكنندگان «گذشته»، اثري از نام اصغر فرهادي ديده نميشود. در عوض imdb گذشته را فيلمي ايراني معرفي كرده است با آنكه تهيهكنندگان اصلي فيلم كمپاني (Memento Films) و
(France 3 Cinéma) ذكر شدهاند.
آخرين ساخته فرهادي اين روزها در يازدهمين جشنواره بينالمللي فيلم زاگرب (ZFF) به عنوان نماينده سينماي فرانسه حضور دارد. «گذشته» در بخش فرعي جشنواره زاگرب در قسمت پنج فيلم بزرگ (The Great 5( كه براي معرفي پنج اثر بزرگ سينماي اروپا است، شركت دارد. حضور اين فيلم به عنوان اثري فرانسوي ـ ايتاليايي در زاگرب اعتراض رايزني فرهنگي كشورمان در كرواسي را به همراه داشته است. رايزن ايران در تماس با دبيرخانه جشنواره زاگرب مراتب اعتراض خود را ابلاغ ميكند. دبيرخانه جشنواره نيز در پاسخ به تهيهكنندگان فرانسوي ـ ايتاليايي فيلم اشاره ميكند. مالكيت حقوقي فيلم با تهيهكننده آن است. به همين خاطر «گذشته» را در كرواسي به نام ايران نخواهند شناخت. حتي اگر اين فيلم به غير از آكادمي اسكار به ساير جشنوارههاي فيلم ارسال شود، در تمامي آنها به عنوان اثري فرانسوي ـ ايتاليايي شناخته خواهد شد.
با اين وجود ميتوان به بحث هويتي فيلم، نگاه دوبارهاي كرد. زماني كه قوانين و عرف «گذشته» را فيلمي فرانسوي ميدانند اما در كشورمان صرفاً به خاطر اينكه اصغر فرهادي نويسندگي و كارگرداني آن را بر عهده داشته، عدهاي تلاش دارند تا آن را به سينماي ايران بچسبانند. اما چرا اين اصرار براي ساير فيلمسازان ايراني كه در خارج از كشور مشغول هستند، وجود ندارد؟ اصغر فرهادي اولين ايراني نيست كه در خارج از كشور فيلم ساخته است. پيش از وي نيز چند كارگردان ايراني تجربه ساخت فيلم در كشوري ديگر را داشتهاند.
پيش از انقلاب منوچهر نوذري هنرمند فقيد كشورمان به مصر سفر كرد. مصر به عنوان مهمترين كشور عربي داراي صنعت سينما در جهان شهره است و حضور يك كارگردان ايراني ميتوانست همكاري سينمايي خوبي را ميان دو كشور رقم بزند. نوذري در سال 1353 (1975) با همكاري گروهي مصري در آنجا فيلم سينمايي با عنوان«الو انا القطة»(سلام، من گربه ام) به زبان عربي ساخت؛ فيلمي كه با استقبال مصريها مواجه شد. اما هيچ وقت سينماي ايران ادعاي مالكيت معنوي بر اثر منوچهر نوذري نداشت. خود منوچهر نوذري نيز ادعايي بر ايراني بود فيلمش نكرد. بعد از نوذري نيز فيلمسازان زيادي از ايران به خارج از كشور رفتند و فيلم ساختند. كارگرداناني چون عباس كيارستمي، پرويز كيميايي، امير نادري و محسن مخملباف كه هيچ كدام از آثار ساخته شدهشان در خارج از كشور به نام سينماي ايران به ثبت نرسيدهاند. برخي از اين كارگردانان در سينما نامهاي شناخته شدهتري از فرهادي نيز دارند.
متأسفانه جوزدگي سينماي ايران بعد از موفقيتهاي پياپي فيلم «جدايي نادر از سيمين» باعث شده تا حتي كميته انتخاب فيلم براي اسكار نتواند تصميم درستي را براي معرفي نماينده ايران بگيرد. فرانسويها با انتخاب فيلم ديگري براي ارسال به اسكار نشان دادند برايشان معرفي سينماي ملي! مهمتر از بالابردن امكان برنده شدن اسكار است؛ چيزي كه ما هنوز به اهميت آن پي نبردهايم.
