شاخص حمايت از سرمايهگذاران (بهعنوان يكي از زيرشاخصهاي بهبود فضاي كسب و كار) به ارزيابي حقوق سهامداران خرد در شركتهاي سهامي عام و ميزان حمايتهاي قانوني و اجرايي اين حقوق ميپردازد. تمركز شاخص مذكور بر معاملاتي است كه در آنها منافع مديران با منافع شركت در تعارض بوده و توانايي سهامداران اقليت در دفاع از حقوق خود در چنين معاملاتي را مورد ارزيابي قرار ميدهد. حمايت از سرمايهگذاران از ميانگين سه زيرشاخص ميزان افشاي اطلاعات، درجه مسئوليتپذيري مدير و سهولت دادخواست سهامداران به دست ميآيد.
رتبه جهاني ايران در حمايت از سرمايهگذاران طي سالهاي اخير به دو دوره زماني قابل تقسيم است؛ سالهاي 2012 ـ 2009 كه در آن رتبه ايران از 164 به 167 رسيده است (دوره تنزل رتبه) و دوره 2013ـ2012 كه ميتوان آن را دوره بهبود تلقي كرد چراكه در اين دوره، رتبه جهاني ايران با 17 پله بهبود از 167 به 150 كاهش يافته است كه عمدهترين دليل آن را ميتوان تصويب دستورالعمل «الزامات افشاي اطلاعات و تصويب معاملات اشخاص وابسته به ناشران بورس و فرابورسي» دانست. بهطور دقيقتر، اين دستورالعمل در راستاي حمايت از حقوق سرمايهگذاران، پيشگيري از وقوع تخلفات و نيز ساماندهي و توسعه بازار شفاف و منصفانه در 13 ماده و 5 تبصره، در تاريخ 3/10/1390 به تصويب هيئت مديره سازمان بورس اوراق بهادار رسيد. به استناد اين دستورالعمل، اشخاص وابسته (اشخاصي كه حداقل 10 درصد سهام ناشر را در اختيار دارند، مديراني كه در دو سال گذشته عضو هيئت مديره بودهاند، اشخاص داراي روابط خاص مانند تعاوني كاركنان و صندوقهاي بازنشستگي و مديران ارشد اجرايي و...) وظيفه دارند معاملات خود را بهتفكيك هر گروه معامله و با شرح مناسب به ترتيبي كه در ماده 4 اين دستورالعمل ذكر شده افشا نمايند. چنانچه ارزش موضوع معامله معادل يا بيش از پنج درصد دارايي ناشر مطابق آخرين صورتهاي مالي حسابرسي شده باشد، بايد حداكثر ظرف مدت 48 ساعت افشا شوند (طبق ماده 129 اصلاحيه قانون تجارت.)
در مجموع و در راستاي تحقق اهداف سند چشمانداز 20 ساله كشور (افق 1404) ضروري است اقداماتي در ارتباط با حمايت از سرمايهگذار ايراني صورت گيرد. از جمله راهكارهاي پيشنهادي جهت بهبود رتبه ايران ميتوان به موارد زير اشاره كرد:
1- ايجاد شفافيت در اندازه سهامداران و ميزان منافع مديران شركت با هدف آگاهي سرمايهگذاران از جايگاه و ميزان سهام خود
2- ارائه گزارشهاي ادواري از فعاليتها و صورتحسابهاي شركت (ترازنامه، صورت سود و زيان و...)
3- ايجاد اطمينان خاطر براي سرمايهگذاران كوچك پيرامون رسيدگي به دعاوي احتمالي آنها در محاكم قضايي و حقوقي رسمي كشور در مواقع ضروري
4- طراحي سازوكارهاي نظارتي و حمايتي از طريق اتحاديهها يا تشكلهاي صنفي جهت صيانت از حقوق تمامي سهامداران و سرمايهگذاران به ويژه سرمايهگذاران كوچك
5- حمايت از حقوق سرمايهگذاران خرد و كلان اقتصادي و ظرفيتهاي سرمايهگذاري جهت افزايش اعتماد سرمايهگذاران به سرمايهگذاري
6- تدوين دستورالعملهاي لازم جهت تعريف وظايف مشخص براي مديران شركتها و نظارت بر عمل طبق وظايف
7- الزام به وجود ناظر (بازرس) بيروني در خصوص انجام مبادلات مخاطرهآميز با اشخاص وابسته
8- بازنگري در قانون تجارت و قانون آيين دادرسي مدني و انجام اصلاحات لازم.
*
استاديار مؤسسه مطالعات و پژوهشهاي بازرگاني
