بيستم فروردين ماه سالگرد شهادت سيد مرتضي آويني هنرمند و متفكر بزرگ انقلاب اسلامي است. سيد مظلومي كه اگر از سوي رهبر معظم انقلاب به عنوان سيد شهيدان اهل قلم ناميده نميشد شايد در ميان همه گرفتاريهاي دست ساز زندگيمان، نامش و راهش را گم ميكرديم. امروز سالگرد شهادت سيد شهيدان اهل قلم است با آنكه در تقويم رسمي ترجيح دادهاند روز فناوري هستهاي را در صفحه بيستم فروردين ثبت كنند و روز شهادت سيد را به روز بعد موكول كنند تا جشن و پايكوبي با ياد شهيدي كه جانش را فداي انقلاب كرده است، تقارن پيدا نكند. بدون توجه به آنكه اگر روشنگري و روشنبينيهاي امثال آويني نبود، شايد هيچ گاه فناوري هستهاي ملي نداشتيم كه برايش روزي انتخاب كنيم و در تقويم به ثبت برسانيم.
آويني كه بود؟ بعضي اوقات صحبت كردن درباره افرادي كه ميشناسيم در ابتدا آنقدر واضح و بديهي به نظر ميرسد كه انگار هيچ چيز ندانستهاي درباره آن شخص وجود ندارد اما با كمي تأمل كم كم زواياي تازهاي پيدا ميشود و هرچه پيش ميرويم، دايره معلوماتمان محدود و محدودتر ميشود تا به جايي ميرسيم كه هر قدم به پيش رفتن مساوي ميشود با كشف و شهودي تازه و دريافتي نو. مرتضي آويني چنين است. در نگاه اول همه فكر ميكنند سيد را ميشناسند، سيد مهمترين مستندساز كشور بوده است، سيد نويسنده بود، آويني منتقد بود، نقد جامعه، نقد نوع تفكرات، نقد فيلم، سيد مرتضي عارف بود و سيد مردي بود كه خود را در انقلاب دوباره يافت، اما هرچه درباره مرتضي آويني به جلو ميرويم، زواياي جديدي پيدا ميشود. سيد خودش را خيلي راحت معرفي ميكند، مرتضي مينويسد: «حقير داراي فوق ليسانس معماري از دانشكده هنرهاي زيبا هستم اما كاري را كه اكنون انجام ميدهم نبايد به تحصيلاتم مربوط دانست. حقير هرچه آموختهام از خارج دانشگاه است. بنده با يقين كامل ميگويم كه تخصص حقيقي در سايه تعهد اسلامي به دست ميآيد و لاغير قبل از انقلاب بنده فيلم نميساختهام اگرچه با سينما آشنايي داشتهام.
اشتغال اساسي حقير قبل از انقلاب در ادبيات بوده است. . . با شروع انقلاب تمام نوشتههاي خويش را - اعم از تراوشات فلسفي، داستانهاي كوتاه، اشعار و. . . - در چند گوني ريختم و سوزاندم و تصميم گرفتم كه ديگر چيزي كه «حديث نفس» باشد ننويسم و ديگر از «خودم» سخني به ميان نياورم. . . سعي كردم كه «خودم» را از ميان بردارم تا هرچه هست خدا باشد و خدا را شكر بر اين تصميم وفادار ماندهام. البته آنچه كه انسان مينويسد، هميشه تراوشات دروني خود اوست همه هنرها اينچنين هستند كسي هم كه فيلم ميسازد، اثر تراوشات دروني خود اوست اما اگر انسان خود را در خدا فاني كند، آنگاه اين خداست كه در آثار او جلوهگر ميشود. حقير اينچنين ادعايي ندارم ولي سعيم بر اين بوده است.»
و مرتضي خود را برداشت و چنان شد كه خداوند در او جلوگري كرد و شهادت، تنها پاداش كسي بود كه خدا عاشقش ميشود. مقام معظم رهبري محزون از شهادت مرتضي ميفرمايند: «خداوند انشاءالله اين شهيد را با پيغمبر محشور كند.
من حقيقتاً نميدانم چطور ميشود انسان احساساتش را در يك چنين مواقعي بيان و تعبير كند؟ چون در دل انسان يك جور احساس نيست. در حادثه شهادتي مثل شهادت اين شهيد عزيز، چندين احساس با هم هست.
يكي احساس غم و تأسف است از نداشتن كسي مثل سيد مرتضي آويني. اما چندين احساس ديگر هم با اين همراه است كه تفكيك آنها از همديگر و باز شناسي هر يك و بيان كردن آنها كار بسيار مشكلي است.»
سيد مرتضي آويني سيد شهيدان اهل قلم نام سيد مرتضي آويني به عنوان مستندساز مجموعه عظيم روايت فتح در تاريخ انقلاب اسلامي به ثبت رسيده است. با آنكه تحصيلاتش در رشته معماري بود و در ابتداي انقلاب بيل به دست گرفت تا همه خرابيهاي ناشي از قرنها استعمار شاهنشاهي را بازسازي كند اما سرنوشت سيد مرتضي او را در راهي پيش برد كه رسالت سيد را به عنوان يك شاهد و يك ثبتكننده حقايق جاري در آن روزگار، ثابت قدم كند.
مرتضي آويني از سال ۵۸ شروع به مستندسازي ميكند و درست به دل خطر ميزند. در اوضاعي كه شمال شرق كشور به دليل شرارت ضدانقلاب نا امن شده است، آويني مستند «۶ روز در تركمن صحرا» را ميسازد، بعد به بشاگرد، يكي از محرومترين مناطق كشور ميرود و نمونهاي از ظلم روا رفته به مردم در طول دوران حكومت پهلويها را به تصوير ميكشد. با شروع جنگ تحميلي، سيد مرتضي و يارانش به جبهه ميشتابند و ديگر فاصله گذاشتن ميان آويني و دفاع مقدس سخت ميشود. گويي دفاع مقدس را براي آويني و آويني را براي هشت سال دفاع مقدس ساختهاند. با آنكه در همين سالها سيد مرتضي آويني شروع به مقاله و نقدنويسي در مطبوعات ميكند و همكاري خود را با نشريات كشورآغاز ميكند، اما باز هم نام آويني روايتگر فتح پر رنگتر از نام و نشان آويني نويسنده است به همين دليل افكار بلند آويني و ذهن خلاقش نيازمند باز شناسي است. آويني در مقالاتش به قيام حسيني ميپردازد، درباره جهاني شدن سخن ميگويد، به مباحث سياسي و حكومت اسلامي ميپردازد، در برابر روشنفكران عاشق غرب قد علم ميكند و انحرافات ذهني آنها را نمايان ميكند اما قلم بيباك مرتضي آويني به مذاق دولت تكنوكرات خوش نميآيد، برايش محدوديت ايجاد ميكند. آنها حتي از اينكه آويني عكس مبارز مسلمان بوسنيايي را روي جلد مجله منتشر كرده است به خشم ميآيند و باز خواستش ميكنند.
آويني ابايي ندارد كه رودررو با مسعود بهنود شود و فضاي روشنفكري غربزدهاي را كه بهنود و اطرافيانش مبلغان آن بودهاند به چالش بكشد. سيد خود را وقف انقلاب كرده است و كساني كه از انقلاب براي قبايشان جيب دوختهاند نميخواهند او به وظيفه انقلابياش بپردازد. حتي در صدا و سيما هم نميخواهند آويني جنگ را روايت كند. بهانه ميآورند كه دوران سازندگي شده است و لازم نيست كه به دوران دفاع مقدس پرداخته شود. تا آنجا كه مقام معظم رهبري رأساً وارد قضيه شده و خواستار ادامه ساخت اين مجموعه ميشوند. اما باز هم كارشكنيها ادامه پيدا ميكند. ولي سيد مرتضي راه خود را ادامه ميدهد و تا آخرين روز حيات در حال ثبت هشت سال حماسه ميماند و در فكه به ديدار حق ميشتابد.
ميراث بزرگ آويني امروزه با نگاهي گذرا ميتوان بسياري از ميراثهاي برجاي مانده از شهيد آويني را باز شناخت. مجموعه عظيم و ماندگار روايت فتح باعث ايجاد بنياد فرهنگي روايت شده است. هم اكنون در اين مجموعه كساني هستند كه ميخواهند پا جاي پاي سيد بگذارند و راه ناتمام وي را ادامه دهند. جواناني را ميتوان در گوشه و كنار اين شهر ديد كه آبشخور فكريشان را مقالات و نوشتههاي سيد تأمين ميكند.
عمارهايي كه نميخواهند در جريان فرهنگي تزريقي از سوي غرب زندگي كنند و به دنبال راهي براي نجات جامعه از ويروس غربزدگي هستند. از سوي ديگر هم كساني را ميتوان يافت كه از نام آويني دكان ساختهاند و با آن كاسبي ميكنند. كساني كه ميخواهند آويني را در حد يك منتقد ساده سينما پايين بياورند و از چند وجهي ديدن اين متفكر بزرگ خودداري كنند. براي آنها آن آويني كه گاهي در مجله سوره مهر نقد مينوشت و فيلمسازي دهه ۶۰ و ۷۰ را مورد بررسي قرار ميداد، بهتر است تا آن وجه ديگر آويني كه جامعهشناسانه سعي ميكرد تا خود و قلم خود را در جهت اهداف انقلاب حركت دهد. امروز روز شهادت سيد شهيدان اهل قلم است با آنكه در تقويم رسمي ترجيح دادهاند آن را به روز ديگري موكول كنند.
هم اكنون ميراث بزرگ معنوي آويني، وزنه بزرگي در سبد داشتههاي جوان ايراني است تا راهنماي پيشرفت آينده كشور باشد.
