سي و يكمين جشنواره بينالمللي تئاتر فجر با تمام فراز و فرودها، حرف و حديثها، انتخابهاي پر اما و اگر و از همه مهمتر غيبت ممتد و مستمر دبير آن (سعيد كشن فلاح) كه اين بار بنا به تأكيدات سيدمحمد حسيني وزير فرهنگ و ارشاد اسلامي به دليل عدم تداخل با جشنواره فيلم فجر، كار خود را از ۲۶ دي ماه آغاز كرد، با برگزاري مراسم اختتاميه و معرفي برگزيدههاي بخشهاي گوناگون كه بسيار عجيب و در پارهاي از موارد انتخاب كاملاً حيرتآور به نظر ميرسيد در ۱۲ بهمن ماه كار خود را به پايان رساند، بر همين اساس و به بهانه برگزاري اين رويداد به عنوان شناسنامه اصلي هويت تئاتر كشور نگاهي كوتاه و گذرا به آثار و بخشهاي اين رخداد نمايشي و بينالمللي خواهيم داشت.
آثار خارجي بخش بينالملل، پر حرف و حديث اما نه با نمره قبوليمعرفي و حضور ۹ اثر از كشورهاي ارمنستان، ايتاليا، سوئيس، مجارستان، استراليا، كره جنوبي، لبنان و آذربايجان پيش از آغاز اين جشنواره، با وجود محدود بودن كشورها، نويد دهنده حضور آثاري موفق، قوي و كاركردي (با تأكيد بر گفتههاي دبير جشنواره در زمينه نحوه انتخاب و گزينش آثار در اين بخش) را به مخاطبان هنر نمايش در ايران ميداد كه به دليل عدم اجراهاي بينالمللي و حضور كمرنگ نمايشهاي خارجي در برنامه اجراهاي عمومي ساليانه تئاتر كشور، ميتوانستند در خلال برگزاري ۱۰ روزه بخش اجراهاي صحنهاي اين دوره از جشنواره، شاهد آثاري باشند كه به آنها علاوه بر معرفي دانش و تكنيكهاي روز هنر نمايش جهان، الگوها و نمونههاي آزمايشي را در اختيارشان قرار دهد تا با استفاده از آن دانش شفاهي و تجربي گامي هر چند كوچك براي ارتقاي تئاتر خود و به تبع آن هنر نمايش كشور بردارند.
اتفاقي كه در كمتر از ۱۰ روز، تمام آن شور و شوق و مرارتهاي تهيه بليت و ورود به تالارهاي ميزبان اين نمايش را به جز در دو مورد (نمايشهاي «تل – ضحاك» توليد مشترك ايران و سوئيس و «ميمو مانيا» از ارمنستان) با يأس و دلسردي زايد الوصفي رو به رو ساخت. هر چند در اين ميان با اندكي اغماض ميتوان نام نمايش «۷ + ۷» از كشور لبنان را نيز به دليل استفاده بديع از هنر سايه در ارائه تصاوير خلاقانه در اثري دراماتيك قرار داد. نمايش «تل – ضحاك» كه اثري مبتني بر توليد نمايش به صورت مشترك با تمركز بر دو قهرمان اساطيري «ضحاك» ايراني و «ويلهم تل» سوئيسي بود در ادامه تجربيات گروه نمايشي «دن كيشوت» توانست نشان دهد كه وقتي تفكر به عنوان موتور محركه توليد اثر نمايشي در دستور كار نمايشگران قرار ميگيرد ميتواند نتايج خلاقانه و ثمربخشي براي هنر نمايش كشور داشته باشد.
همچنين نمايش بيادعاي «ميمو مانيا» كاري از گروه نمايشي «استوديو ميم» ارمنستان، با اتكا بر شيوه نمايش «پانتوميم»، قدرت و اصالت زبان بدن به عنوان زباني جهانشمول را براي مخاطبان و هنرمندان ايراني به نمايش گذاشت و اثبات كرد كه با تأكيد بر حركات بدن و شناخت از اين «پيكره معجزهگر»، ميتوان اثري دراماتيك با اتكا بر عنصر سرگرمسازي را به شكلي بيادعا براي مخاطب توليد كرد.
اما نمايش مبتني بر ديالوگ «زني در حادثه قطار» از آذربايجان كه گويا به دليل تمركز بالاي اين اثر بر متن فقط براي هموطنان آذري زبان انتخاب شده بود، يا برداشت نخ نما شده از نمايش سنتي ايتاليا (كمديا لارته) در سطحيترين شكل خود در نمايش «توفان» يا تلاش براي توليد اثري تكراري با موضوعي تكراريتر (برقراري ارتباط دو انسان گرفتار شده در دو جزيره با يكديگر)، آن هم در قالب نمايشي مشترك از ايران و ايتاليا در نمايش «۱ + ۱» نشان داد كه گروه بازبين و اعضاي هيئت انتخاب در گزينش آثار بخش بينالملل برخلاف ادعاي دبير اين رويداد، چندان به كاركرد و پخته بودن آثار توجهي نداشتند.
در اين ميان از اجراي ضعيف «دزدمونا» از كشور استراليا، «هتل شگفت انگيز» از كره جنوبي با تمام مميزيها و سانسورهايي كه در آن لحاظ شد يا «شاه اوبو» از كشور مجارستان نيز به سرعت ميگذريم چراكه ترك سالن توسط مخاطبان هنر نمايشي كه اصليترين عناصر جريانسازي يك درام بر صحنه هستند، گوياي آسيبهاي سخت و صعب موجود در آن آثار خواهد بود. با اتكا بر همين مرور ساده به راحتي ميتوان نتيجه گرفت كه انتخاب آثار خارجي براي حضور در اين رويداد با تمام حرف و حديثهايي كه به همراه داشت نتوانست نمره قبولي عموم مخاطبان و حتي هيئت داوران را به خود اختصاص دهد؛ تا جايي كه اكثر جوايز اهدا شده به نفرات برگزيده در اين بخش (بينالملل) به نمايش «ويتسك» كاري از رضا ثروتي از هنرمندان داخلي اهدا شد.
نمايشهاي خياباني، مروري بر آثار جشنواره مريوانهر چند در ميان نمايشهاي خياباني حاضر در جشنواره سي و يكم ميشد اثراتي از نگاه خلاقانه و تلاش براي دستيابي به ارتباطگيري مؤثر و پويا آثار نمايشي با مخاطبان را جستوجو كرد، اما حضور نمايشهاي منتخب جشنواره بينالمللي تئاتر خياباني مريوان و تمركز كمتر بر توليد آثار جديد يكي از ضعفهاي جدي اين دوره از جشنواره به شمار ميرفت، ولي انتخاب و استفاده از نمايشهاي آئيني در بخش اجراهاي جنبي نمايشهاي خياباني از توفيقات و برنامههاي مثبت جشنواره سي و يكم بود.
به ويژه آنكه بخش قابل توجهي از اين آئينها به دليل بومي بودن يا شكل موزهاي گرفتن براي بسياري از مخاطبان و حتي دانشجويان هنر نمايش كمتر شناخته شده يا اصلاً ناشناخته باقي مانده بود كه اين اجراها در بخش اول برگزاري اين جشنواره (۲۶ دي ماه تا دوم بهمن ماه) توانست نظر آن حداقل بازديد كننده از اين آثار را فراهم آورد و بر دانش نمايش ايراني و بومي آنها نكته يا نكاتي را بيفزايد.
كارنامه موفق نمايشهاي شهرستانيهاجشنواره سي و يكم تئاتر فجر هر چقدر در بازتاب اجرايي شدن وعدهها و گفتههاي مخابره شده دبير آن (سعيد كشن فلاح) از سوي روابط عمومي اين رويداد ناموفق بود، اما در بخش نمايشهاي شهرستاني و آثار برگزيده مناطق فراتر از سطح انتظار ظاهر شد.
قادر آشنا مدير مركز هنرهاي نمايشي از زماني كه از ابتداي سال جاري سكان هدايت بالاترين مركز مديريت تئاتر كشور را در دست گرفت، بر تقويت و حمايت نمايشهاي شهرستاني تأكيد كرد و حتي در يكي از ديدارهايش با هنرمندان شهرستاني گفته بود كه در صورت تقويت آثار شهرستاني و نشان دادن تواناييهاي هنرمندان استانها بار اصلي جشنواره تئاتر فجر در دوره آتي (سي و دوم) را بر دوش نمايشهاي شهرستاني قرار خواهد داد. با ديدن كيفيت نمايشهاي استاني حاضر در جشنواره، خلاقيت كارگردانان و قدرت بازيگري و متون نمايشنامهنويسان شهرستاني بار دگر اين نكته به اثبات رسيد كه تنها در صورت تزريق بودجه عادلانه و البته بسيار محدود هنر نمايش در كل كشور ميتوان علاوه بر تمركز گريزي از پايتخت و هنرمندان مغرور شده آن! به كشف، شناسايي و معرفي هنرمنداني پرداخت كه در كشور پهناور ايران اسلامي حضور دارند و حضور تك تك آنها در بدنه توليدات تئاتر حرفهاي كشور ميتواند بار ديگر نمايش ايران را به جايگاه درخشان دهه ۶۰ و اوايل دهه ۷۰ خود بازگرداند و حتي در عرصههاي جهاني نيز حرفهاي بسياري براي گفتن داشته باشد.
به هر حال ضعف دبيري، عدم پاسخگويي و حتي حضور سعيد كشن فلاح به عنوان دبير بزرگترين رويداد حوزه تئاتر كشور در خلال برگزاري اين رويداد و انتخابهاي همراه با اما و اگر جشنواره سي و يكم، اين شايعه را به وجود آورده بود كه جشنواره تئاتر فجر امسال نمونه بزرگتر و بينالمللي شده جشنواره «تئاتر ماه» (جشنوارهاي كه كشن فلاح سابقه دبيري چند دوره آن را پيش از اين داشت و در ابعاد بسيار كوچكتر و به شكل سراسري توسط حوزه هنري سازمان تبليغات اسلامي برگزاري ميشود) بود كه براي اين رويداد با سابقه بيش از سه دهه نميتواند آمار و كارنامه قابل قبولي باشد! و در صورت ادامه اين نگاه ميتوان اطمينان داشت گامهاي تئاتر كشور در مسير پيمودن پلههاي رشد و ترقي با تعليقهاي فراواني مواجه خواهد شد.
