بعد از پيروزي انقلاب اسلامي و تحميل جنگي با آن وسعت از سوي نظام سلطه به كشورمان كه در پي آن باز انقلاب اسلامي ايران شكستي ديگر را بر پيكره استكبار وارد كرد، جمعيت حداقلي مستكبرين جهان شيوه خود را تغيير داده و جنگ سخت را به جنگ نيمه سخت (اقتصادي) و جنگ نرم تبديل كردند، جنگي كه بعد از دوران دفاع مقدس به شدت هرچه بيشتر شروع شده و تا امروز ادامه پيدا كرده است. جنگي كه طي آن اجزاي پروژههايي به منظور تحريك قلوب و اذهان امت در درازمدت، خود را عيان ميسازد. رسانه، بستري است كه ميتوان از آن به عنوان زمين بازي اين جنگ ياد كرد و بدينسان مسئوليت سنگيني را روي دوش خود احساس ميكند. لذا با توجه به اهميت رسانه در اين جنگ تمام عيار، طبق روال هفتههاي گذشته با يكي از كارشناسان رسانهاي گفتوگويي را ترتيب دادهايم. وي دبير كل جمعيت دفاع از اقليتهاي مسلمان در غرب، دبير كل بنياد جهاني هلوكاست، مسئول اتحاديه راه اسلام در اروپا، مشاور رئيس سازمان صدا و سيما، عضو هيئت علمي دانشگاه پيام نور و معاون مطبوعاتي وزارت ارشاد اسلامي در دولت دهم را در كارنامه فعاليتي خود دارد. دكتر محمد علي رامين مهمان اين هفته صفحه جنگ رسانهاي است كه به همراه او به بررسي ابعاد و چند و چون اين جنگ پرداختهايم.
شيوه و بازدهي كار رسانههاي ما در دوران دفاع مقدس را چطور ارزيابي ميكنيد؟دوران جنگ تحميلي دوراني بود كه ما در تحريم كامل خبري جهانيان بوديم، ولي رسانههاي داخلي با همه وجود تلاش ميكردند تا به تنهايي مسئوليت بار گزارشگري از حوادث جنگ را بر عهده بگيرند.
اما در اين زمينه هم رسانههاي داخلي از صدا و سيما تا مطبوعات تجربهاي در گزارشگري و آمادگي براي اين كار و حتي تجهيزات لازم براي انجام اين مسئوليت خطير را در اختيار نداشتند.
يعني حتي رسانههاي ما توان گزارشگري دوران دفاع مقدس را نداشتند، چه برسد كه بخواهند به بسيج افكار عمومي در ايران و جهان بپردازند و مثلاً مسلمانان جهان را براي كمك به جبهههاي حق عليه باطل دعوت و آماده كنند. واقعيت اين است كه ايثار و فداكاري و اخلاص رزمندگان اسلام به گونهاي بود كه ايران را نگه داشت، جمهوري اسلامي را حفظ كرد و رزمندگان با تبعيت خوب و محض از امام خميني (ره) جنگ را اداره كردند، اما فرماندهي جنگ و نيروهاي سياسي كه مديريت سياسي جنگ را در عرصه ملي و بينالمللي به عهده داشتند اينگونه عمل نميكردند كه مطلوب امام (ره) باشد يا در جهت تقويت رزمندگان قرار گيرد. غالباً بين سياسيون تفرقه و بحث بود و در عرصه بينالملل هم كساني كه سخنگويي و موضعگيري ميكردند آنچنان حرفهايشان متناقض و شبههناك و چند پهلو بود كه دشمن به راحتي ميتوانست از همان حرفها عليه دفاع مقدس سوءاستفاده كند. به دفعات در ياد دارم كه سياسيون و سخنگويان جنگ بد عمل ميكردند و به دفاع مقدس ضربه ميزدند. با وجود اينكه در ايران نبودم، اما لحظه لحظه دفاع مقدس را در ذهن دارم. بنابراين ما نبايد در حال حاضر يك تصوير بسيار آرماني از رسانههاي دوران دفاع مقدس به ذهن بسپاريم. اما رسانههاي ما در آن زمان به نوعي كنترل شده عمل ميكردند و محدود بودند و در اين محدوديت خودشان مراقبت ميكردند كه زماني حرفي يا صحبتي روي خروجي نگذارند تا دشمن از آن سوءاستفاده كند. اين فضاي بسته سياسي بود و اين طبيعت جنگ بود.
در حال حاضر هم ميبينيم كه رسانهها ضعيف عمل ميكنند، چرا؟ ريشه اين ضعف از كجاست؟ شرايط حال با آن زمان خيلي متفاوت است. آن زمان رسانههاي ما محدود بودند و دشمن ما دشمن آشكاري بود كه در خانه ما حضورش بر همگان عيان بود. تلفاتي كه از ما ميگرفت و قربانيان آرم و نشان مشخصي داشتند و شناسايي ميشدند و قطرات خون آنها هنگامي كه بر زمين ميريخت، خيلي از دلها را بيدار ميكرد، اما در حال حاضر جنگ سخت تبديل شده به يك جنگ نرم و ضربات آن خيلي تأثير تكاندهنده ندارد و آرام است. از طرفي دشمن مانند جنگ سخت قابل مشاهده و مشخص نيست. شما اگر از بسياري از مخاطبان بپرسيد يا از سياسيون بپرسيد كه دشمن در حال حاضر چه ويژگيهايي دارد و از چه مشخصههايي بايد متوجه شد كه اين دشمن است، اگر ۱۰ ويژگي براي دشمن نام بردند، باز هم جاي شكرش باقي است اما دشمن را نميشناسيم. چون تعريف مشخصي از دشمن نيست، بسياري از نيروهاي درون جامعه، نظام و رسانه نقش دشمن را بازي ميكنند و خودشان هم متوجه نيستند. پيچيدگي كار اينجاست. چرا امام خامنهاي بايد به سايتها و نشريات تذكر بدهند. اين كار رهبر است؟ پس معاونت مطبوعاتي كجاست؟ پس مسئولان ذيربط كجايند كه رهبري بايد وارد ميدان شود. وقتي مرز مشخصي وجود ندارد نيرو هم خط خودي و دشمن را نميشناسد. به همين علت ميبينيم كه در اين به هم ريختگي نيرو وارد خط دشمن شده و بخشي از كار او را انجام ميدهد. چرا؟ چون خط و مرزي وجود ندارد كه نيرو بتواند جبهه خودي را از غيرخودي تشخيص دهد.
و لذا ميبينيم كه در چنين شرايطي سياستمدار ما قرباني ميشود، نيروهاي فرهنگي ما هدر رفته و تلف ميشوند و كسي هم نيست كه به كمك ديگري برسد، شرايط به حدي آشفته است كه بايد اول از هر چيزي همه خطكشيها صورت گيرد. تا دشمن و دوست ما مشخص شود. آن كسي كه همسو با ولايت ما، قانون اساسي و شهداي ماست، دوست ماست، نه آن كسي كه باب ميل ما رفتار ميكند و جهتگيري انجام ميدهد. اين واژهها بايد تبيين شود تا هر رسانهاي نه فقط جرمي مرتكب نشود، بلكه بالاتر از آن به دنبال اجراي مأموريت خودش باشد. وظيفه رسانه دشمنشناسي، روشنگري، مراقبت و رصد حركات دشمن، تبيين و ترويج و تشويق مخاطبان به آرمانها و ارزشها و معيارهاي نايب امام زمان است. وقتي اينها نباشد، مدام دنبال جرمشناسي هستيم. آيا شما در رسانه دنبال اين هستيد؟ آيا از لحاظ ارزشهاي انساني كار شما در اولويت است و مشروعيت دارد؟ آيا شما سايت، خبرگزاري، روزنامه درست كردهايد كه اينطور عمل كنيد؟ آيا اين مسائل در حوزه مأموريتي شما است؟ كسي نيست از خود بپرسد و در مقابل كسي هم نيست كه به آن رسانه پاسخ دهد.
اگر در جنگ اصول بر امور سختافزاري و حضور فيزيكي در جبههها بود اكنون در جنگ نيمه سخت و نرم قرار داريم. رسانهها ميتوانند نقش محوري داشته باشند. اول اينكه اين نقش محوري از كجاست؟ دوم اينكه رسانه چطور ميتواند از عهده اين امر خطير برآيد؟ رسانهها اول از همه بايد آرمانها و اهداف متعالي را كه در قانون اساسي و شعارهاي ديني و در منويات رهبري و امامت امت اسلامي است بشناسند.
بعد از شناخت آن مباني و اصول معيارهاي رسانهاي در اسلام را نيز در ذيل آن اهداف متعالي بشناسند و شناخت آن الزامي است، زيرا رسانه بايد بداند كه با چه اخلاقي، با چه ادبياتي و شيوههايي عمل كند. آيا اسرار مردم را تجسس كنيم و علني كنيم جزو آن اهداف متعالي است؟ به استناد از متن قرآن نشر فواحش و زشتيها گناه كبيره است. الان داريم انسانهايي و رسانهاي اقدام به نشر هر خبري از هر كسي، راست يا دروغ، خوب يا بد ميكند و به اين كار افتخار ميكند. خلاف قانون اسلام است و از اين قبيل حركات و رفتارها و اقدامها در رسانه. حتي جايي ممكن است اقدام يك رسانه يا يك رسانهاي خلاف قانون هم نباشد، اما خلاف آداب و مرام اسلام است كه نبايد انجام شود. بعد از شناخت آرمانها و معيارهاي حركت بايد رسانه به اين نكته توجه كند كه اين آرمانها و معيارها در برابر چه چيزي است. چه كسي در برابر آنهاست. دشمن، دشمن شخصي من نيست، دشمن آرمانهاي من است. شناخت دشمن و افشاي او و يافتن نقاط ضعف دشمن و حتي تلاش براي شناخت تعارضات دشمن و در مقابل يكديگر قرار دادن از وظايف رسانه است. حقير از كجا اين مطالب را عنوان ميكنم؟ امام سجاد(ع) در صحيفه سجاديه ميفرمايد: خدايا ظالمين را به جان ظالمين بيانداز. اگر آنها به جان هم افتادند ما مصونيت و آرامش پيدا ميكنيم. چرا هيچ كدام از رسانههاي ما به دنبال شناسايي تعارضات و اسرار دشمن نيستند.
اينها اولويتهاي اصلي است كه به نظر من اگر رسانهاي اين ويژگيها را نداشت در نظام مشروعيت ندارد. حالا اگر بپرسيد كدام رسانه اين ويژگيها را داراست، حقير ميگويم هيچ كدام.
با توجه به تحريم صدا و سيما و نيز توقف پخش برون مرزي برخي از شبكههاي ايراني، آيا بهتر نبود كه ما در غرب بنگاههاي رسانهاي كوچك، چون جزيرهاي ايجاد ميكرديم تا در چنين شرايطي به كار خود ادامه دهند؟وقتي كه منبع اصلي اخبار ما بيگانه است، تحليلهاي اصلي رسانه ما را بيگانه تعيين ميكند، شخصيتها و غير شخصيتهاي جامعه ما را دشمن تعيين ميكند، هركسي را دشمنان ما گفتند او كسي است در دنيا، ما هم فكر ميكنيم او در دنيا كسي است. اخبار ما، تحليل ما و شخصيتهاي ما وقتي از دشمن و بيگانه تعيين و تزريق شود، ما هم به تبعيت از آنها عمل ميكنيم. وقتي فيلمهاي سينمايي، سريالهاي موجود يا در غرب توليد ميشوند يا به تقليد از آنها در ايران توليد ميشوند، حالا بفرماييد اگر صدا و سيما تعطيل شود چه ضرري به اسلام و مسلمين وارد ميشود؟
هيسپان، الميادين و ... چطور؟ اينها بر اساس شرايط بيروني، مديران صدا و سيماي ما را وادار كردند به حركاتي. وگرنه همين نيروها از ۳۰ سال پيش هم بودند. بارها هم گفتند ما را آموزش بدهيد تا ما در اختيار و خدمت شما باشيم ولي به آنها ميدان نميدادند.
با توجه به خطر تحريم وتهديد كه غربيها و دشمنان ما هميشه دنبال كردهاند، وظيفه ما در انتقال پيام و ارتباط با افكار عمومي چه بوده است؟واقعيت اين است كه انقلاب اسلامي از ابتداي امر يك انقلاب ملي نبود بلكه يك انقلاب جهاني با نگاه جهانشمول اسلامي بود. به همين خاطر بسياري از افكار عمومي جهان را متحول كرد و مستضعفان جهان را هيجانزده كرد و امت اسلامي را اميدوار و انگيزهدار ساخت. آن چيزي كه دشمن موفق شد در مقابله با اين نهضت جهاني انجام دهد محدود كردن نيروهاي داخلي به مسائل جزئي و مقطعي و محدود ملي بود. اين روزها با بروز بعضي سهلانگاريها بخشي از فضاي موثر را كه طي چندسال اخير در عرصه جهاني بهوجود آمد، از دست رفته ميبينيم، اما اگر سياستمداران ما در حال و آينده نگاه جهانشمول اسلامي را دنبال كنند تأثيرگذاري جهاني خود را مشاهده خواهند كرد. يكي از اشتباهات بزرگ ما در سيوچند ساله گذشته، اين بوده است كه نهادهاي جمهوري اسلامي كه در خارج از كشور فعال بودند مانند سفارتخانهها و رايزنهاي فرهنگي و حتي مراكز اسلام، آنگونه كه بايد و شايد در بسيج نيروهاي پيرو انقلاب اسلامي و عاشقان ولايت فقيه كمتر موفق بودهاند. ما در سراسر جهان پيروان ولايت فقيه بسيار داريم. طرفداراني با انگيزه و با نفوذ كه اگر مسئولان جمهوري اسلامي نيم نگاهي به آنها داشتند همه اين نيروها را ميتوانستند در راه اهداف اسلامي و انقلابيمان قرار دهند. مسئله اين است كه مسلمانان و به خصوص مستضعفان حكومت ما را يك حكومت ملي و درونگرايانه نميبينند و نميخواهند ببينند نگاه آنان به جمهوري اسلامي، نگاه امت و امام و نگاه مستضعفگرايانه حكومت است. از اين منظر اعتبار جمهوري اسلامي در جهان يك اعتبار حقيقي است كه دنباله اين حكومت در همه جاي جهان قابل تشخيص است.
ما نميتوانيم با بعد ملي و مليگرايانه مسير مسلمانان و مستضعفان جهان را در راستاي اهداف متعالي خود بسيج كنيم. اما با نگاه جهانشمول اسلامي و با حمايت از مستضعفان جهان ميتوانيم آنها را به عنوان حاميان خود در لحظات خطر و در لحظاتي كه دشمن ما را تهديد ميكند و براي ما تحريم ايجاد ميكند ميتوانيم از ظرفيت عظيم پيروان ولايت فقيه و جمهوري اسلامي برخوردار شويم. لذا رسانههاي ما چون طي سالهاي گذشته غالباً نگاه مليگرايانه را دنبال كردهاند، امروز كه در محاصره همه جانبه دشمن قرار گرفتهايم، آنها خودشان را منزوي و محروم از ظرفيتهاي جهان ميدانند. در صورتي كه غلط است الان هم دير نشده و ميتوانيم با نگاه جهانشمول اسلامي آن ظرفيت را به خدمت بگيريم.
رسانه ايجاد شده را رسانه مقاومتي و عملياتي كه انجام ميدهد را مقاومت رسانهاي ميناميم. آيا براي انجام مأموريت در اين راستا به اتاق فكر و چنين نيرويي نياز داريم؟ آيا اصلاً اتاق فكر داريم؟ اگر كه اتاق فكر درستي نداريم بايد چه كنيم؟ آيا احتياج است كه از الگوهاي زمان جنگ (اطلاعات و عمليات) الگوبرداري كنيم؟در اواخر جنگ به علت تغييراتي كه در ردههاي فرماندهي جنگ اتفاق افتاد و به علت تغيير نگاه مسئولان به جنگ و تبديل شدن نگاه اعتقادي و جهانشمول اسلامي به نگاه ملي بسياري از ظرفيتهايمان به كارگيري نشده امروزه ما در خيلي از نقاط جهان از وجود خبرنگارانمان محروم هستيم چه برسد به اتاق فكر. به نظر حقير اين اتاقها حداقل در حال حاضر وجود ندارد. ما حتي نميتوانيم از ارادتمندان و عاشقان ولايت و انقلاب اسلامي و رسانه نگاران خارجي متعهد به آرمانهاي انقلاب استفاده كنيم و از ظرفيت موجود بهرهبرداري كنيم. از فضاي سايبر استفاده درستي نكردهايم. امروزه دهها هزار نفر در ايران با فضاي سايبر ارتباط دارند. اگر ما بتوانيم با تشكيل يك اتاق فكر يا چند اتاق اين ظرفيت را با يك مديريت فكري به سمت اهداف جهاني هدايت بكنيم از قدرت اينترنتي در جهان برخوردار ميشويم كه متأسفانه اين اتاقها را نداريم. در نتيجه در يك جمع بندي ميتوانيم بگوييم اولاً از نيروهاي انساني در عرصه ملي و بينالمللي كه پيروان امام خامنهاي هستند خود را محروم كردهايم. ثانياً از ابزار موجود كه در اختيار همه آحاد جهاني هست مانند اينترنت كمتر استفاده ميكنيم. و ثالثاً اين نگاه جهاني را از خود گرفته و به نگاه ملي و جزئيگرايانه محدود شديم. و در آخر با اين مواردي كه گفته شد تكليف اتاق فكر مشخص است. اتاق فكرهايي بايد ايجاد شود و حرفهاي بزرگتر و موضوعات مهمتري را در رسانهها ترويج و تبليغ كنند. در اين صورت ميتوانيم با كمك اين اتاقها ظرفيت جديدي را در عرصه رسانه به وجود بياوريم.
اين را همبدانيم كه اصولاً رسانه يك مقوله ملي نيست تا در حوزه جغرافيايي جمهوري اسلامي محدود باشد، لذا اگر رسانهاي كه در داخل فعال است و اتاق فكري كه مسئوليت خطدهي آن را بر عهده دارد به موضوعات ملي و داخلي بپردازد اين رسانه براي افكار عمومي جهان كمترين ارزش را دارد و اگر در طرح و پيگيري گفتمانها، رسانهها گفتمانهاي ملي و غير جهاني را دنبال كنند كمترين تأثير را در جهان داشته و اگر نگاه جهانشمول اسلامي را دنبال كنند و در راستاي مستضعفان و دفاع از مظلومان حركت كنند، اثرگذاري آنها جهاني و فراگير خواهد شد.
