اين بیماری گاهي آنقدر جدي است كه مي تواند بدون اينكه خبر كند، سبب شكستگي هاي ناگهاني استخوان ها شود؛ مثلاً در حاليكه خم شده ايد و مي خواهيد روزنامه را از زمين برداريد يا جاروبرقي را از اتاقي به اتاق مي بريد و يا حتي وقتي سرفه مي كنيد.
براساس مطالعاتي كه صورت گرفته سالانه يك و نيم ميليون شكستگي در اثر پوكي استخوان به وجود مي آيد كه عمدتاً در نواحي ستون فقرات، لگن و مچ دست رخ مي دهد. تقريباً در مورد نيمي از خانم هاي بالاي ۵۰ سال يا بيشتر، احتمال حداقل يك شكستگي به اين علت وجود دارد. خوشبختانه براي اينكه كاري در اين زمينه صورت بدهيم، هرگز خيلي دير نيست.
لازم است بدانيد استخوان هاي شما مرتب در حال بازسازي اند. يك سيكل استخوان سازي حدود دو تا سه ماه طول مي كشد. وقتي جوانتر هستيد، ميزان استخوان ساخته شده، بيشتر از استخوان برداشته شده است. بيشترين ميزان توده استخواني را در ۳۵ سالگي داريد و پس از آن در يك سرازيري قرار مي گيريد؛ به اين معنا كه استخوان برداشته شده بيشتر از استخوان ساخته شده خواهد بود.
• تشخيص بيماري
تشخيص با عكسبرداري و به خصوص انجام تست سنجش استخوان (دانسيتومتري) است. اگر در سنجش استخوان پوكي تشخيص داده شد و نوع اوليه نبود، بايد با آزمايشات و بررسي هاي ديگر علت را پيدا كرد.
• علائم پوكي استخوان
پوكي استخوان در ابتدا به خودي خود علامتي ندارد بنابراين آن را بيماري خاموش مي نامند. در مواردي كه پوكي شديدتر شود، درد استخوان به وجود مي آيد. زمين خوردن با شدت كم مي تواند باعث شكستگي و درد شود. گاهي در موارد شديد، استخوان ها خود به خود و بدون زمين خوردن نيز مي شكنند. شكستگي ها معمولاً در مهره ها، دنده ها، لگن و مچ دست اتفاق مي افتد. مثلاً خانمي كه دچار پوكي استخوان است اگر به طور ناگهاني احساس درد در پشت و كمر كند، شايد مهره اش دچار شكستگي شده باشد. اگر چندين مهره دچار اين نوع شكستگي شوند، كم كم افراد مسن حالت خميده پيدا مي كنند. ريسك شكستگي با بالا رفتن سن افزايش پيدا مي كند.
• مسببان پوكي استخوان
در خانم هاي بالاي ۵۰ سال و آقايان بالاي ۷۰ سال به دليل كاهش هورمون تستوسترون در آقايان و استروژن در خانم ها (مانند پس از سن يائسگي يا خانم هايي كه عمل جراحي شده اند و تخمدان ها را برداشته اند) پوكي استخوان رخ مي دهد كه البته كاهش هورمون در خانم ها اثر بيشتري روي پوكي استخوان دارد تا آقايان.وجود ژن نيز در پوكي استخوان موثر است؛ در كساني كه احتمال ابتلا به اين عارضه نيز افزايش مي يابد.
مصرف دخانيات و سيگار، وزن كمتر از حد طبيعي، زندگي در مكانهايي كه نور آفتاب مناسب ندارد، مصرف زياد الكل، سوء تغذيه، كمبود كلسيم، ويتامين د، فسفر و ساير مواد معدني مانند روي و منيزيم در رژيم غذايي، مصرف زياد نوشابه و عدم فعاليت فيزيكي و راه رفتن و همچنين رژيم هاي پر پروتئين باعث افزايش دفع كلسيم از ادرار و سبب پوكي استخوان مي شوند، بيماري هايي مانند كم كاري تيروئيد، پركاري غده پاراتيروئيد، كم كاري غدد جنسي و بعضي از بيماري هاي رماتيسمي، نارسايي كليه، بيماري هاي خوني، مصرف بعضي از داروها مانند كورتيكواستروئيدها (كورتون)، داروهاي ضد تشنج، داروهاي ضد انعقاد (مانند وارفارين) و مصرف طولاني ليتيوم نيز سبب پوكي استخوان مي شوند.
• نقش تغذيه در درمان پوكي استخوان
شير كم چرب، ماست بدون چربي، پنير، دانه خردل، كلم پيچ، كنسرو ماهي آزاد با استخوان و نيز ساردين با استخوان، گل كلم، برگ كلم، برگ شلغم، و انواع مواد خوراكي نظير سيب زميني، كدو، نخود، صيفي جات و ريشه بعضي از گياهان از جمله منابع غذايي غني از كلسيم هستند. حبوبات نيز منبع خوبي براي كلسيم به شمار مي روند. مقدار كلسيم جذب شده از حبوبات به دليل اسد فيتيك موجود در آنها كم است. لبنيات پرچرب مانند خامه و پنير چرب را حاوي كلسيم كمتري مي دانند، بنابراين بايد از خوردن غذاهاي پرچرب پرهيز شود زيرا وجود چربي در غذا باعث تركيب آن با كلسيم در روده ها و ايجاد تركيبات نامحلول كلسيم مي شود كه اين ماده معدني را غيرقابل جذب مي كند.
• درمان پوكي استخوان
درمان جايگزيني هورموني؛ اگر در مرحله بعد از يائسگي هستيد اين شيوه درمان توصيه مي شود. گفتني است اين درمان كاهش خطر بيماري هاي قلبي و آلزايمر (فراموشي پيري) را نيز سبب مي شود. ورزش مداوم و مرتب بسيار موثر است؛ گفته مي شود خانم هايي كه در روز، حدود ۳۰ تا ۶۰ دقيقه پياده روي داشته باشند، چهار تا هفت برابر، ذخيره استخواني بيشتري خواهند داشت. بنابراين خانم هايي كه مجبورند مسيري را براي رسيدن به محل كار پياده روي كنند بسيار خوش شانس هستند و اگر اين پياده روي در معرض آفتاب باشد سود بيشتري برده اند.
دريافت كلسيم به مقدار كافي و پروتئين مناسب در غذاها و در صورت نياز مصرف آنها به شكل دارو به همه خانم ها توصيه مي شود. كلسيم علاوه بر استخوان ها، براي دندان ها، انعقاد خون، تنظيم ضربان قلب و ترشحات هورموني بدن مورد نياز است و بايد روزانه به ميزان ۱۲۰۰ ميلي گرم در زنان به طور معمول و در مرحله يائسگي ۱۵۰۰ ميلي گرم مصرف شود. ويتامين د نيز به عنوان عامل همراه و مهم استخوان سازي همواره بايد در رژيم غذايي وجود داشته باشد. بنابراين مصرف دائمي و مرتب شير، پنير، ماست، كره مارگارين، ماهي و نان به عنوان منبع غني اين ويتامين ها توصيه مي شود.
• نمك براي استخوان مضر است!
از آنجا كه سديم بيش از حد باعث دفع كلسيم مي شود، در مصرف نمك احتياط كنيد. براي اين كار نمكدان را از سر سفره برداريد. توجه داشته باشيد كه غذاهاي فرآوري شده و فست فودها نيز سرشار از نمك هستند. همچنين در هنگام خريد مواد غذايي به ميزان سديم آنها در برچسب غذايي دقت كنيد. برخلاف سديم، پتاسيم ممكن است به كاهش دفع كلسيم كمك كند، بنابراين به مقدار كافي از غذاهاي سرشار از پتاسيم مانند موز، گوجه فرنگي و آب پرتقال استفاده كنيد.
• در مصرف كافئين افراط نكنيد
كافئين ماده ديگري است كه باعث دفع كلسيم مي شود. اگر چه ميزان كلسيم دفع شده در اثر مصرف كافئين به اندازه ميزان دفع شده كلسيم به وسيله مصرف نمك نيست، اما مصرف زياد آن براي سلامت استخوان به ويژه در افرادي كه از منابع كلسيم به ميزان كافي مصرف نمي كنند، مضر است.
• چه كساني پوكي استخوان مي گيرند
با پير شدن بدن، خطر ابتلا به پوكي استخوان در افراد بيشتر مي شود. در بعضي از افراد زمانيكه پا به دهه سي و چهل مي گذارند ترميم بافت هاي استخواني بسيار كندتر خواهد شد. در مورد زنان، پس از يائسگي، براي سال هاي متمادي نازك شدن استخوان ها سريعاً ادامه مي يابد. بعد از آن يعني چند سال پس از نرخ سريع كاهش حجم استخواني، اين روند متعادل تر خواهد شد. در مورد مردان همانگونه كه قبلاً گفته شد، تغييرات هورموني گسترده اي مانند زنان وجود ندارد، مثلاً مردان مانند زنان حالت يائسگي ندارند. پديده پوكي استخوان در مردان بسيار آهسته رخ مي دهد در سنين ۶۵ تا ۷۵ زنان و مردان به يك نسبت تراكم استخوان خويش را از دست مي دهند و نرخ كاهش حجم استخوان در آنها برابر است.
• زن ها بيشتر در خطرند
به طور طبيعي از هر ۴ زن بالاي ۵۰ سال يك نفر به بيماري پوكي استخوان مبتلاست و حدود ۲۰ درصد بانوان به اين عارضه دچارند. بايد توجه داشت تا ۳۵ سالگي بايد با تغذيه مناسب ذخيره استخواني را افزايش داد تا در سنين بالا كمتر به اين عارضه گرفتار شد. كم تحركي و مصرف سيگار، كمبود ويتامين د و كلسيم و بي توجهي به تغذيه مناسب از عوامل موثر در بروز پوكي استخوان است. مصرف روزانه ۱۲۰۰ ميلي گرم كلسيم براي هر انسان ضروري است. مصرف دوغ، ماست، آفتاب گرفتن مستقيم و ورزش از عوامل موثر در كاهش بيماري است. ويتامين د فراواني در ماهي و تخم مرغ وجود دارد و لازم است مردم اين دو خوراك را در سبد مصرف خود جاي دهند.
• سويا و كاهش پوكي استخوان
در تمام طول عمر، سلول هاي بدن از جمله سلول هاي استخواني جايگزين مي شوند و از نظر علمي ثابت شده است با خوردن خوراكي هاي گياهي همچون سويا مي توان از ابتلا به پوكي استخوان پيشگيري كرد.
مصرف خوراكي هاي تنش زا مانند شكر و مواد خوراكي قنددار مانند نوشابه ها و شيريني هاي غيرطبيعي، ميزان جذب كلسيم را كاهش مي دهند و مانع جذب كلسيم در روده و ورود آن به خون مي شوند و به همين دليل پوكي استخوان را تسريع مي كنند.
تامين نصف پروتئين مورد نياز از سويا و يا خوردن سويا به ميزان شش روز در هفته در پيشگيري از ابتلا به بيماري هاي شرياني بسيار موثر است. پخت سويا در حرارت بالا و براي مدت زمان طولاني باعث مي شود كه از ميزان مواد مفيد سويا كم شود و تا حدودي، از بين برود.
مصرف سويا براي بيماران ديابتي نيز توصيه مي شود زيرا ميزان انسولين خون آنها را تنظيم مي كند و تحت كنترل نگه مي دارد. دانه سويا سرشار از هورمون است و مقدار هورمون استروژن طبيعي را در زنان يائسه تعديل مي كند. براي پخت سويا بايد از حرات دادن آن به مدت زياد پرهيز كرد و در مواردي كه با ساير غذاها مصرف مي شود، بهتر است كه در دقايق آخر پخت، به غذا اضافه شود تا حرارت كمتري را در مدت زمان كمتري ببيند.
