پيشرفتهاي تكنولوژيكي امروزه بشر در تمام ابعاد و علوم متكثر باعث قرباني شدن دين به بهانه اينگونه پيشرفت و صنعتي شدنها در دنياي كنوني شده است. در هزاره سوم به رغم صنعتي شدن كشورها، دين، گمشده و نقصان اصلي زندگي آحاد افراد در اين كشورهاست، اما جبران اين نقيصه به هيچ عنوان و هيچ وقت در دستور كار دولتهاي غربي و رسانههاي تحت سيطرهشان قرار نگرفته است هيچ، بلكه درصدد سكولاريزه و پلوراليزه كردن مذهب در ديگر جوامع متدين نيز برآمدهاند كه اين موضوع هم به اهميت مقوله دين وهم عاملي مانند رسانه در اين نبرد «حضيض و اوج» صحه ميگذارد. يكي از اصليترين وظايف رسانه ملي به دليل تأثيرپذيري بيشتر مخاطب از آن، ترويج، تبيين و توضيح برخي مباحث ديني است. برخورد و تفسير مسائل در حوزه دين اگر از طريق استاد و اهل فن انجام نگيرد، علاوه بر نتيجه معكوس در نقشپذيري مخاطبان از دين باعث فراري شدن و توليد شبهات متكثر در ذهن آنها خواهد شد، ضمن اينكه در طرح و تبيين مسائل مذهبي اگر فرد يا سازمان مبلغ دين، بدون لحاظ كردن سلايق و خواستههاي مخاطبانش فقط سعي در ارائه يكسري مطالب از پيش آماده شده داشته باشند، نتيجهاي جز هدر دادن منابع مالي بيتالمال و هل دادن مخاطب به دامان ديگر رقباي نا اهل و نامحرم نخواهد داشت؛ نااهل از آن جهت كه در دنياي پر از رسانههاي خلقالساعه امروزي، اهليت و سلامت آنها فقط در گرو تأمين منافع اربابان دنياپرستشان است، نامحرم هم از آن جهت كه اين دست رسانهها تنها هدفشان پلوراليزه و سكولاريزه كردن فرهنگ، تمدن و دين وآيين ملتهاي ريشهدار و متمدن است. چند سالي است كه برخي برنامهها با محوريت پاسخگويي به مسائل و پرسشهاي شرعي مخاطبان يا چگونگي بهرهگيري از دين در سطوح و لايههاي مختلف زندگي، از تلويزيون پخش ميشوند. علل موفقيت و اقبال مخاطبان به بعضي از اين برنامهها، مانند برنامه «زلال احكام» يا «سمت خدا» كه البته به شكل مستمر در حال پخش هستند، در اين گزارش به عنوان نمونه و مبنا مورد تشريح و بررسي قرار گرفتهاند.
سمت خدا
«سمت خدا» برنامهاي تعريف شده ذيل حوزه دين است كه چند سالي است توسط گروه معارف شبكه سه سيما ميهمان منازل اكثر ايرانيان شده است كه جزو پرمخاطبترين برنامههاي صداوسيما به حساب ميآيد. اين برنامه توانسته است با ساختار و شكل تازهاي كه نسبت به ديگر برنامههاي هم محور در صدا و سيما دارد، نقش و توفيقي مهم در مرتفع كردن نيازها وپاسخ به سؤالات شرعي، مسائل اجتماعي و خانوادگي و همچنين ارتباط با مخاطبان به دست آورد.
از جمله نقاط قوت «سمت خدا» كه باعث جذب چشمگير مخاطبان مختلف با سلايق متنوع گرديده است، حضور چهرههاي صاحب حرف و قلم و اثر در حوزههاي مذهبي، اجتماعي، اخلاقي و خانوادگي - تربيتي است. اين اتفاق خجسته باعث ارتباط هرچه نزديكتر مردم با اهل فن و بالا بردن غناي محتوايي اين برنامه شده است. جالب اينكه اكثر مهمانان اين برنامه روحانيون و طلبههاي ممتازي هستند كه باعث وزانت و پر باري بيشتر اين برنامه شدهاند.
نقاط مثبت و قابل ذكر ديگر در مورد اين برنامه درگير شدن و به نوعي دخالت دادن مخاطب وبيننده در سير اجرا و بحث برنامه است. در اين برنامه مخاطبان معمولاً با ارسال پيامك يا تماس تلفني ضمن برقراري ارتباط ديداري و شنيداري با مجري و كارشناس برنامه، اين امكان براي بيننده و مخاطب فراهم ميشود كه بدون هيچ واسطهاي ضمن پرسش سؤالات مورد نظرش به نوعي در بحث با كارشناس برنامه هم وارد بشود كه البته اين به معناي انجام يك گفت و گوي چالشي نيست. اين بدان معناست كه براي مخاطب فرصت كسب پاسخ سؤالاتش با ايجاد يك نوع حس درگيرانهتر و به قولي همذاتپندارانه جهت مشاركت در برنامه ايجاد شده است كه اين مقوله هم جزو فاكتورها و شاخصههاي مثبت و مفيد قابل ذكر اين برنامه است.
زلال احكام
از ديگر برنامههاي دينمحور كه به بررسي مسائل و پاسخ به سؤالات فقهي مخاطبان ميپردازد، برنامه «زلال احكام» است. اين برنامه هم كه جزو پرمخاطبترين برنامههاي سيما محسوب ميشود با اجراي نجمالدين شريعتي و با حضور حجتالاسلام فلاحزاده به عنوان كارشناس از سال ۱۳۸۷ تاكنون هر روز قبل از اذان ظهر روي آنتن شبكه سه سيما ميرود. سطح كيفي اين برنامه مطلوب و رضايتبخش است و اين مهم بيشك از اثرات بيان شيرين و دلنشين كارشناس آن است. چه اينكه چهره و سخنان ايشان سالهاي زيادي است كه مهمان علاقهمندان و مخاطبان مسائل فقهي مذهبي است. در اين برنامه پس از اخذ سؤالات متنوع و مختلف فقهي و ديني توسط عوامل برنامه پاسخ آنها به صورت مشروح و با در نظر گرفتن ابعاد مختلف يك حكم فقهي توسط كارشناس برنامه داده ميشود. اين برنامه پس از چند سال فعاليت در حوزه پاسخگويي به سؤالات ديني و فقهي توانسته است جاي خود را در ميان مخاطبان به عنوان يك مرجع و منبع مطمئن جهت برطرف كردن نيازمنديهايشان تثبيت كند. به زبان ديگر اين برنامه با طرح برخي شبهات و مسائل شبههانگيز ديني كه در روزمرگي و امرار ممكن است مردم با آنها مواجه بشوند، مخاطب را درگير و پيگير ميكند. از طرفي هم توليدكنندگان اين برنامه با هوشمندي و دقت بر تكرار و تسلسل قسمتهاي متنوع و پشت سرهم در يك بازه زماني مشخص، توانستهاند يك پايگاه مطمئن و پايدار را براي مخاطبان ايجاد بكنند.
كلام آخر
حضور پررنگ و تأثيرگذار قشر روحاني، كارشناس و خبره در ابعاد و زواياي مختلف زندگي افراد جامعه به خصوص از طريق رسانه ملي، به غير از ارائه چهره مترقي و رو به جلوي مذهب و روحانيت شيعي، باعث دلگرم شدن و برطرف كردن مشكلات اخلاقي، ديني، اجتماعي و خانوادگي افراد جامعه ميشود. تمامي ثمرات چشمگير و بازخورد مثبت اين گونه برنامهها در ميان مخاطبان، حكايت از همين مسائل مهم و كليدي دارد. افرادي همچون حجج اسلام پناهيان، قرائتي، نقويان، فرحزادي، دكتر رفيعي و بسياري از عالمان و توانمندان حوزههاي مذهبي، خانوادگي و تربيتي هستند. هر كدام از اين كارشناسان براي اكثر مخاطبان رسانه ملي چهرههاي شناخته شده، قابل اتكا و مطمئني محسوب ميشوند. برخلاف تصور عدهاي كه گمان ميكنند برنامههاي مذهبي و ديني صرفاً بايد در يك بازه زماني خاص مانند ماه مبارك رمضان يا ايام محرم از صدا و سيما پخش شود، استقبال و تيزبيني مخاطب در نوع انتخاب و برآورده كردن نيازهايش بايد يك ملاك سنجش و چينش برنامه در رسانه ملي شود. به نظر ميرسد با توجه به استقبال كمنظيري كه مخاطبان نسبت به برنامههاي ديني و مذهبي محور دارند، بايد از طرق مختلف ضمن بررسي نيازهاي روزمره مخاطبان يك نوع ذائقهسنجي هم به صورت مداوم و نه مقطعي صورت بگيرد. از طرفي هم نبايد از نوع اجرا و مشاركت مؤثر كارشناسان و چهرههاي شناخته شده و مورد اطمينان مردم در برنامههايي مانند «سمت خدا» و «زلال احكام» چشمپوشي كرد چراكه اين استقبال نشاندهنده خواسته بحق و بجاي مخاطبان براي توجه، تهيه و ساخت برنامههايي با اين دست موضوعات توسط مديران و برنامهسازان رسانه ملي است. يكي از دلايل اصلي موفقيت يك چنين برنامههايي گذشته از نياز آحاد مردم به دين و زندگي ديني، استمرار و تنوع در پخش آنها از تلويزيون است چرا كه اينگونه دنبالهدار بودن يك برنامه حكايت از دو وجه است؛ يكي اينكه برنامهساز را مجبور ميكند تا بهترين و جذابترين مسائل را در نحوه اجرا به كار بگيرد كه اين خودش نوعي توفيق اجباري در كسب بهترينها به دليل حفظ مخاطب است. نكته ديگر اينكه با پيشرفت و تغيير در زواياي مختلف زندگي، مخاطب به دليل مواجه شدن با مشكلات و شبهات تازه براي به دست آوردن پاسخ و راهحل سؤالات و مشكلاتش مشتري چنين برنامهاي ميشود. اين مهم نشاندهنده اين است كه برنامههايي با محوريت و موضوعيت ديني جهت مرتفع كردن مسائل و مشكلات توده مردم به وسيله آن، به غير از اختلاط بيشتر مباحث ديني با زندگي عادي مردم، سبب ترويج هنجارهاي اخلاقي و احياگر برخي ارزشهاي بعضاً كمرنگ شده در بين آنها خواهد شد. حال اين نكتهبيني و ظرافت در نوع برنامهسازي بايد با در نظر گرفتن امهات مسائل جامعه و خواستههاي اصيل و ريشهدار مخاطبان همراه باشد. چه اينكه اگر قرار باشد ساخت برنامهها بدون در نظر گرفتن خواست مخاطب صورت گيرد، سرنوشتي به غير از دور ريختن و حيف و ميل بيتالمال نخواهد داشت. ساخت برخي سريالهاي مناسبتي دقيقه نودي و اصطلاحاً آنتن پركن، شاهد مثالي است كه در اين مورد ميشود به آن اشاره كرد.
