ارزش و اهميت ادب و ادبيات براي ساخت و ايجاد جامعهاي بهتر در اغلب اوقات ناديده انگاشته ميشود و كمتر كسي پيدا ميشود كه به ارزش انديشهها و اعتقاداتي كه از طريق نويسندگان و شاعران هر جامعه به ذهن مردم راه مييابد، آگاه باشد و در حد خود بكوشد تا به ديگران نيز بفهماند كاري كه يك اديب در جامعه انجام ميدهد تا چه اندازه ميتواند مهم و تأثيرگذار باشد.
بيشك اين تأثيرگذاري تيغه دو لبهاي است كه هم ميتواند باعث رواج انديشههاي درست يا در مقابل شيوهاي براي گسترش افكار و اعتقادات اشتباه و چه بسا ضد ارزش در يك جامعه باشد.
در همين راستا سايت خبري جزيره نت به تأثيرگذاري مثبت فرهنگ و ادبيات در انقلابهاي جهان عرب يك ساله اخير، اشاره داشته است و در اين خصوص نوشت: در سلسله نشستهايي كه توسط مركز پژوهشهاي خاورميانه آمستردام برگزار شده است، شركتكنندگان معتقد بودند كه ادبيات در كشورهاي انقلابي به طور گسترده در تغيير و تحولهاي سياسي كشورهايشان تأثيرگذار بوده و حتي ميتوان گفت كه ادبيات عامل و انگيزه شروع انقلاب نيز بوده است.
شركتكنندگان همچنين معتقد بودند كه ادبيات به خاطر نقش مهم و سازندهاي كه در شكلگيري انقلابهاي جهان عرب ايفا كرده، به خوبي ميتواند آينده اين كشورها را به سوي افقي روشنتر هدايت كند.
طبق گفتههاي شركتكنندگان در اين جلسات، انقلابيون با خواندن شعر مشهور «ابوالقاسم الشابي» يكي از شاعران تونسي (۱۹۰۹- ۱۹۳۴) به نام «اراده زندگي» شور و شوق را در خود وجود ميآوردند. اين شعر به لحاظ مضموني كه در آن به كار رفته است، اراده مردم را بالا ميبرد و باعث ميشد كه شهروندان كشورهاي عربي به طور جدي تصميم به تغيير نظامهاي فاسد حكومتيشان بگيرند و بخواهند كه به سوي زندگي پربارتر و بهتري گام بردارند.
شعرهايي از «احمد فواد نجم» (متولد ۱۹۲۳) شاعري از مصر، به دليل سخن گفتن از اندوه و مشكلات توده مردم نيز از ديگر شعرهاي بسيار تأثيرگذار بر روحيه و شور انقلابي در كشورهاي عربي بوده است، البته در كنار اين شعرها مردم با استفاده از استعداد خود هم ابياتي را از ادبيات مردمي خود آفريدند. مردم تونس، ليبي و مصر با همين اشعار مردمي و همچنين اشعار شاعران بزرگ ملي موفق به شكست ديو ديكتاتوري و فساد شدند.
دكتر «مريوان قانع» يكي از شركتكنندگان در اين نشستها، سخنراني با نام «كتاب و انقلاب... اعتراضات در عالم ادبيات جهان عرب» را براي دانشجويان، اساتيد و علاقهمندان به ادبيات عرب ايراد كرد و در آن به توضيح نقش مهم و كاربردي ادبيات در شعلهور شدن انقلابهاي بهار عربي پرداخت. او در بخشي از گفتههايش توضيح داد: «سخت است كه بگوييم ادبيات كشورهاي عربي، انقلاب اين كشورها را به وجود آورده است، اما ميتوان گفت كه ادبيات يكي از عوامل مهمي بود كه در شعلهور شدن اين انقلابها نقش داشته است».
«قانع» همچنين با نگاهي به تاريخ حضور ادبيات در كنار سياست و همراه با مردم گفت: «از آن زمان كه استعمار پاي خود را به كشورهاي عربي باز نمود، رابطه تنگاتنگي ميان ادبيات و سياست به وجود آمد. معترضان در دورههاي مختلف با استمداد از ادبيات، كوشيدند تا خواستههاي ضد استعماريشان را بيان كنند تا آنجا كه ادبيات رنگ و بويي كاملاً سياسي به خود گرفت».
وي همچنين در ادامه افزود كه تعدادي از نويسندگان و شاعران در به كارگيري اينگونه از ادبيات بارز و برجسته شدند. به عنوان مثال داستان مشهور «زينب» از نويسنده مصري «حسين هيكل» و شعرهاي مختلفي از شاعراني چون «احمد شوقي»، «ابراهيم مازني»، «توفيق حكيم»، و نثر «طه حسين» توانستند نمونههاي خوبي در اين زمينه باشند.
«مريوان قانع» با نگاه به شعر و نثر به جا مانده از اين چهرههاي برتر جهان عرب افزود: «دورهاي كه اين نويسندگان و شاعران در آن به سر ميبرند بعدها به دوره خوشبيني تاريخي شهرت پيدا كرد كه با نگاهي فلسفي به مسائل همراه بود و منتقدان برآن هستند كه اين افراد همگي آرزوي ساخت كشوري بهتر را در سر ميپروراندند».
اما با گذشت زمان شكاف بزرگي ميان اديبان كشورهاي عرب و دولتمردان آنها به وجود آمد؛ چراكه سياستمداران عرب در انديشه مالاندوزي و چپاول مردم بودند و اديبان ميكوشيدند از دردها و مشكلات جامعه خود بنويسند. داستان مشهور «بچههاي محله ما» از «نجيب محفوظ» در اين زمينه، نمونه بسيار خوبي به شمار ميرود.
«قانع» همچنين معتقد است، پس از اين مرحله ادبيات كوشيده است كه هم از دردهاي مردمي سخن بگويد و هم چهره فاسد حكومتهاي عرب را برملا كند. «محمد مغول»، «ادونيس»، «نزار قباني»، «محمود درويش»، «عبدالرحمن منيف» و «هدي بركات» از جمله اين شخصيتها بودهاند كه ميكوشيدند، ادبياتشان تجليگاه مبارزه عليه دولت و انتقادي كوبنده عليه اوضاع اجتماعي زمانشان باشد.
«مريوان قانع» در مصاحبه خود با جزيره نت با اشاره به نقش سازنده ادبيات در شرايط فعلي كشورهاي عربي افزود: «اگرچه در حال حاضر آينده انقلابهاي جهان عرب هنوز نامعلوم است اما بيشك ادبياتي كه به مسائل و دغدغههاي انسان توجه دارد، آينده بسيار بهتر و درخشانتري را براي اين كشورها ترسيم ميكند».
