نقاشي ديواري يكي از شاخههاي هنرهاي تجسمي محسوب ميشود كه در مقياسها و ابعاد مختلف از ديوار خانههاي مسكوني در مقياس خصوصي يا ديوارهاي يك شهر در مقياس كاملاً عمومي رواج دارد. اين هنر در ابعاد شهري خود يكي از پركاربردترين و سهلالوصولترين شيوههايي است كه ميتوان از طريق آن به ارتقاي كيفيت محيط بصري شهرها دست يافت و برخي آلودگيهاي بصري موجود در شهر را كه به دلايل مختلفي از جمله ديوارهاي پشت كرده به خيابانها يا ديوارهاي فاقد نما به وجود آمدهاند، از بين برد يا تعديل كرد. در سالهاي اخير نيز شاهد آن بودهايم كه اين موضوع به صورت وسيعتر و با كيفيت قابل ملاحظهتري نسبت به گذشته از طرف سازمان زيباسازي يا شهرداريها در حال پيگيري است.
نقاشيهاي ديواري علاوه بر آنكه ميتوانند نقش يك عنصر زينتبخش شهري را داشته باشند، به عنوان يك عنصر فرهنگي- اجتماعي و حتي يك رسانه آموزشي نيز مورد استفاده قرار گيرند. بيان مفاهيم خاص و ويژه، روايت داستانهاي اساطيري و كهن يا آيينهاي مذهبي- فرهنگي، آموزش مفاهيم شهروندي و... از جمله مواردي است كه نقاشيهاي ديواري را با توجه به وسعت مخاطبان ميتواند براي شهر قابل ملاحظه و ارزشمند كند. محمدعلي بنياسدي نقاش و تصويرگر معتقد است: زنده نگه داشتن تاريخ و ستودن قهرمانيها، نهادينه كردن ايدهها و آرمانها، آموزش براي زندگي بهتر، كاهش آلودگيهاي بصري و تزئين فضاي شهر از جمله كاربردهاي نقاشي ديواري است.
در هنر نقاشي ديواري سه موضوع اصلي همواره بايد در نظر گرفته شود: زمينه و محيط، نوع معماري و مخاطب. يكي از موارد مهمي كه به يك نقاشي ديواري ارزش هنري بخشيده يا ميتواند آن را از ساير نقاشيهاي ديواري متمايز كند، هماهنگ بودن آن با محيط اطراف و معماري ديواري است كه به عنوان زمينه كار وجود دارد و همچنين توجه به ميدان ديد مخاطبي كه قرار است با اين اثر مواجه شود. تناسب موضوع نقاشي با زمينه ميتواند حتي قابليتي به آن اثر ببخشد كه به عنوان جزئي از بناي موجود تلقي شده و چنان با محيط اطراف خود اجين شود كه حتي نتوان در نگاه اول متوجه وجود آن به عنوان يك عنصر الحاقي به بدنه ديوار شد.
آنچه مسلم است اين موضوع بخشي از كاربردها و اهداف نقاشي ديواري در شهر ميباشد و بخش قابل ملاحظهاي از موضوع به پتانسيلهايي برميگردد كه به لحاظ فرهنگي- اجتماعي نقاشي ديواري ميتواند زمينهساز آن باشد، به عنوان مثال همان طور كه اشاره شد، تبليغات فرهنگي در زمينههاي مختلف به خصوص مسائل شهروندي كه ميتواند در قالب مفاهيم و موضوعات كنايي يا تجريدي به نمايش گذاشته شود يا ارائه مفاهيم مرتبط به آيينهاي مذهبي- فرهنگي و قوميتي و... از جمله مواردي است كه نقاشي ديواري ميتواند بستر مناسبي براي ارائه گسترده آن فراهم كند. اين موضوع از اين جهت داراي اهميت بيشتري ميشود كه مخاطبان نقاشيهاي ديواري بسيار وسيع بوده و مانند نقاشيهاي روي بوم به قشر يا طبقه خاص يا مخاطبان تخصصي آثار هنري محدود نشده و با توده مردم سر و كار دارد و به شدت با محيط اطراف خود در تعامل است، از اين رو ميتواند رسانه بسيار مهمي در شهر تلقي شود. اين مسئله توجه ويژه به محتواي ارزشي آثار را از ضروريات كرده و نشانگر آن خواهد بود كه توجه به موضوع و نحوه اجراي نقاشيها ميتواند آنها را از قالب مشتي رنگ بر ديوار خارج كرده و حتي تا سطح يك عنصر هويتبخش به محيط اطراف خود ارتقا بخشد. نيازي به اشاره نيست كه توجه به كيفيت محتوايي آثار و همچنين كيفيت اجرايي آنها حتي ميتواند در ارتقاي سليقه زيباشناختي شهروندان نيز مؤثر باشد اما امروزه بخش اعظم نقاشيهاي ديواري به عنوان يك عنصر تزئيني و به دليل كاهش اثر نامطلوب برخي نماها و ديوارهاي نامطلوب شهري در دستور كار قرار ميگيرند.
گرچه نميتوان ميزان پيشرفت در نوع و تكنيك اجرا و مفاهيم استفاده شده در نقاشيهاي ديواري دوران اخير را نسبت به گذشته ناديده گرفت اما همچنان مشاهده ميشود كه بسياري از ديوارهاي شهر با نقاشي ديواري تنها بزك شدهاند كه چندان هم به لحاظ اجرايي از اصول فني و هنري تبعيت نكرده و در نهايت تصوري نه تنها با محتوا بلكه مطلوب هم به جا نمانده است، به طوري كه يكي از تصميمات اخير سازمان زيباسازي شهر تهران حذف و پاكسازي برخي ديوارهاي شهر از نقاشي ديواريهاي نامطلوب بوده است.
جالب توجه است كه اين موضوع يكي از محورهايي بود كه سازمان زيباسازي در آماده كردن شهر تهران براي ميزباني اجلاس جنبش عدمتعهد در دستور كار خود قرار داده بود، به هر صورت ديوارهاي عمومي شهرها تابلوهايي هستند كه روزانه عده زيادي از شهروندان با آنها در ارتباط ميباشند. اين تابلوها ميتوانند ميزاني براي سنجش سطح پيشرفتگي و عدمپيشرفتگي يك شهر، سطح توجه مردم و مسئولان به زيبايي و بهداشت محيط زندگي خويش و بخشي از هويت و منش شهروندي مردم يك شهر باشند. نقاشيهاي ديواري سهم عمده و نقش مهمي در ترسيم يك تصوير مطلوب يا نامطلوب از اين تابلوهاي شهري را به عهده دارند.
