الناز خماميزاده | بهاري كه همچون عيد با ديد و بازديد خانواده مطبوعاتي كشور همراه ميشود؛ اما ميتوان از اين رويداد بينالمللي به عنوان جشن تولد مطبوعات ايران نيز ياد كرد. از زماني كه ميرزا محمد صالح شيرازي براي اولين بار سوغات شيرين فرنگ را به كاممان چشاند قريب ۱۳۷ سال ميگذرد و برگزاري نمايشگاه مطبوعات و خبرگزاريها كه نمادي از فضاي رسانهاي امروز كل كشور است در هر دوره يكسال تجربه كاري ديگر را بر مجموع سوابق مطبوعات ايران افزوده، بار ديرينگي آن را سنگين تر كرده و اين سؤال را در ذهن متبادر ميكند كه آيا مطبوعات ايران به قدمت ۱۳۷ سال پيشرفت داشته است؟ برگزاري ۱۸دوره نمايشگاه مطبوعات و خبرگزاريها در روند حركتي مطبوعات و مرتفع ساختن موانع و مشكلات پيشرفت آن تا چه حد تأثير گذار بوده است؟
ضعفها و دستاوردهاي يك سده مطبوعات
مطبوعات هر چند كه سوغات فرنگ است اما از زماني كه اولين روزنامهها در شهرهاي تبريز، رشت، اصفهان، تهران و مشهد پديد آمدند تا به امروز بيشتر از ۱۰۰ سال ميگذرد. در واقع مطبوعات به عنوان پديدهاي غربي با سابقهاي بسيار طولاني و با قدرت وارد ايران شده است كه مطالب پخته، عميق و وفادار به سرنوشت كشور و نيز ادبيات والا و برجسته آنها در قالب اولين روزنامههاي ايران حكايت از در هم آميختگي اين پديده غربي با گنجينه فرهنگي كشور دارد. با توجه به اين ديرينگي و اين قدرت آيا ميتوان ادعا كرد كه كيفيت مطبوعاتمان، متناسب با تاريخ مطبوعات در ايران است؟
يكي از اعضاي شوراي سردبيري خبرگزاري فارس درخصوص ميزان پيشرفت مطبوعات ايران به جوان ميگويد: «به نظر من از زمان ورود مطبوعات به ايران تاكنون به اندازه ۱۰ سال اخير شاهد رشد و پيشرفت در اين حوزه نبودهايم.»
سيدحبيب موسوي ادامه ميدهد: درصد اين رشد قبل از اين ۱۰ سال بسيار كم بوده و مطبوعات بيشتر جنبه حكومتي داشتهاند ولي خوشبختانه امروز رسانههاي كشورمان ميتوانند تقريباً آزادانه در عرصهها و حوزههاي مختلف فعاليت كرده و جولان دهند.
نگاهي به مطبوعات ايران در طول تاريخ يك سده قبل نشان ميدهد كه اين حوزه در برهههاي زماني گوناگون گاه از فضاي سياسي و اجتماعي كشور متأثر بوده و گاه فارغ از اين فضا شرايط متفاوتي را تجربه كرده است.
عبدالمطهر محمدخاني، دبير سرويس سياسي خبرگزاري مهر درباره كيفيت مطبوعات ايران از آغاز تا به امروز به جوان ميگويد: «مطبوعات ما روندي سينوسي را پشت سر گذاشتهاند. گاه فضاي رسانهاي و مطبوعاتي كشور ما بسيار متأثر از فضاي سياسي و اجتماعي بوده است. در دورههايي فضاي مطبوعات بسيار گسترده و باز بوده و در مقابل دورههايي هم وجود داشته است كه فضاي رسانه متاثر از فضاي سياسي كشور باشد. البته اين به معناي بسته بودن فضاي رسانهاي كشور در اين دورهها نيست بلكه ميخواهم بگويم كه اين فضا گاه از شرايط سياسي كشور تأثير پذيرفته است.
در حالي كه بسياري از كارشناسان حوزه مطبوعات با علم بر گستردگي و فراگير بودن مطبوعات امروز كشورمان از شرايط كنوني اين حوزه ابراز رضايت ميكنند برخي كارشناسان نيز با اشاره به ضعفهاي موجود در مطبوعات كشور، نقدهاي فراواني را بر اين عرصه وارد ميدانند.
محمدخاني ميگويد: مسلماً از مطبوعات امروز نميتوان رضايت داشت. اين فضا ميتواند خيلي بهتر از اين باشد. مهمترين مشكل در فضاي رسانه عدم وجود درك متقابل ميان خبرنگار و مسئولان است. سوژه اصلي اخبار و گزارشهاي خبرنگاران در ايران به خاطر ساختار دولتي در اجتماع و نيز تصدي فوقالعادهاي كه دولت بر اكثر حوزهها دارد همواره دولت است. البته منظور صرفاً قوه مجريه نيست. خبرنگاران هميشه با دولت درگير هستند و به همين خاطر در اين اتفاق دولت بسيار تعيين كننده ميشود اما چون اكثر مسئولان دولتي درك درستي از رسانه ندارند و در بسياري از اوقات حتي متوجه زبان رسانه نميشوند معمولاً كدورتها و سوءتفاهمهايي به وجود ميآيد كه كار خبرنگار را با مشكل مواجه ميكند. از طرف ديگر خود خبرنگار هم در بسياري از مواقع متوجه فضا و شرايط حساس موجود در آن نيست و عملا زحمت خود را با درك نادرستي كه از آن فضا دارد بيهوده ميكند.
فاصله مطبوعات تا آرمانها
نگاهي به نشريات امروز و مرور آنها نشان ميدهد كه حقيقتاً تعدد كمي و افزايش كيفيت مطبوعات دولتي و غيردولتي ايران طي سالهاي اخير را نميتوان ناديده گرفت. مطبوعات ايران طي سالهاي اخير پيشرفت خوبي داشتهاند اما متناسب با ظرفيت انقلاب اسلامي و آرمانها و ارزشهايي كه اين انقلاب و به خصوص امام خميني(ره) بنيان گذاشتند چنان به نظر ميرسد كه مطبوعات بسيار عقبتر از آرمانها حركت ميكنند.
به گفته محمدخاني اگر مطبوعات ما به كمك آن جهتگيري اصلي انقلاب اسلامي ميآمدند شاهد پيشرفتهاي بيشتري در حوزههاي فرهنگي و حتي سياسي و بينالملل ميبوديم. وي ميگويد: مصداق اين مطلب همين اتفاقات اخير منطقه و بيداري اسلامي است. همانطور كه ما رسانهها از دستگاههاي ديپلماسي كشور به خاطر عقب ماندن از بيداري اسلامي منطقه انتقاد ميكنيم واقعيت اين است كه رسانههاي ما هم از اين جريان عقب بودند. ما با يك فاصله زماني تازه توانستيم به اين درك برسيم كه در فضاي منطقه چه اتفاقاتي در حال رخ دادن است و تازه به سراغ پوشش اخبار رفتيم. در صورتي كه مقام معظم رهبري در خصوص تحولات منطقه اشاراتي داشتند. در واقع ميخواهم اين را بگويم كه رسانه آن طور كه بايد خود را با افق راهبردي نظام هماهنگ نكرد و انتظار از رسانه هم چيزي جز پيشتازي نيست.
جدا از مشكلات محتوايي مطبوعات، عدم وجود يك رسانه قوي و مرجع از سوي ايران در منطقه در كنار وجود ضعف در اقتصاد مطبوعات كشور، تيراژ پايين روزنامهها و ناتواني نشريات در تأمين هزينههاي فوقالعاده و هنگفت تكنولوژي پيشرفته چاپ از جمله مشكلات ديگر مطبوعات امروز كشور به شمار ميآيد؛ گره هايي كه يك مرجع به تنهايي قادر به باز كردن آن نيست. چه كسي بايد براي اين مشكل راه چاره پيدا كند؟
اهرم دو سويه حل مشكل رسانه در ايران
خانواده مطبوعات و وزارت ارشاد به عنوان متولي رسمي مطبوعات در دولت هر يك در مرتفع ساختن مشكلات امروز مطبوعات كشور نقشي دارند. به گفته موسوي سهم وزارت ارشاد در سازماندهي محتوايي رسانهها بسيار اندك است و به تنهايي نميتواند گامي بردارد. مسئولان و رسانهها و كساني كه افكار رسانه را پشتيباني ميكنند بايد در اين پروسه با يكديگر همكاري كنند.
در واقع مشكل امروز مطبوعات كشور و حل آن يك مسئله دو سويه است. خانواده مطبوعات و رسانههاي كشور و نيز نهادهاي دولتي به يك ميزان در اين مشكل سهيم هستند. محمدخاني با اشاره به نقش دولت در رفع موانع مطبوعات كشور ميگويد: از يكسو رسانههاي ما با جامعه و ساختاري مواجهند كه در اكثريت آن تصدي دولت وجود دارد و از اين حيث دولت تأثير بسزايي در فضاي رسانه و مطبوعات كشور خواهد داشت. همين الان بخش قابل توجهي از روزنامهها و رسانههاي ما رسانههاي دولتي هستند و شايد حدود ۸۰ درصد اخبار روزانه نيز اخبار مرتبط با نهادهاي دولتي و حكومتي باشد. پس رفتار و نوع نگاه دولت ميتواند تأثير بسيار زيادي بر فضاي رسانه بگذارد.
محمدخاني با مقايسه نمايشگاه مطبوعات امسال و سال گذشته ميگويد: ميزان استقبال و شور و نشاط موجود در نمايشگاه امسال با سال گذشته قابل مقايسه نيست. اگر يادتان باشد در نمايشگاه پارسال بخش قابل توجهي از رسانهها نمايشگاه را تحريم كردند چراكه معاون مطبوعاتي وقت حتي از رسانههاي داخلي كه عمدتاً رسانههاي اصولگرا بودند به عنوان رسانههاي صهيونيستي نام برد. معاون مطبوعاتي وقت به رغم شخصيت قابل احترامشان اساساً دركي از فلسفه و مأموريت رسانه نداشتند اما با تغيير مديريت مشاهده كرديد كه امسال فضا بسيار متفاوت شده و استقبال رسانهها بسيار چشمگير بوده است. ميتوان فضاي اين نمايشگاه را نمادي از كليت فضاي رسانه و مطبوعات كشور دانست.
از نمايشگاه مطبوعات ۱۸ تا افق تعمقبخشي
نمايشگاه بينالمللي مطبوعات و خبرگزاريهاي ايران در حالي هجدهمين دوره خود را پشت سر گذاشت كه اهالي رسانه مهمترين موهبت برگزاري آن براي خانواده مطبوعات كشور را ديدار اعضاي اين خانواده با يكديگر ميدانند. ديداري كه به رفع چالشهاي ميان رسانهاي در ارتباط با مباحث سياسي، فرهنگي و غيره پايان ميدهد. برخورد چهره به چهره رسانهايها با يكديگر و از همه مهمتر برخورد مستقيم جامعه مطبوعات با مخاطب در قالب همين نمايشگاه سالانه مطبوعات محقق ميشود. در چنين فضايي است كه رسانههاي مكتوب ضعف معمول رسانههاي غيرسايبر را با برقراري ارتباط با مخاطب و دريافت نظرات آنها برطرف ميكند. اما اين نمايشگاه در برطرف كردن مشكلات مطبوعات و نيز عمق بخشي به كيفيت آن كه طبق فرمايشات پيشين مقام معظم رهبري از مهمترين رويكردهاي برگزاري نمايشگاه مطبوعات و خبرگزاريهاست تا چه حد تأثيرگذار بوده است؟
حسامالدين برومند، سرمقاله نويس و عضو سرويس سياسي روزنامه كيهان با اشاره به لزوم كاركرد تعميق بخشي نمايشگاه مطبوعات در حوزه نشريات و رسانهها به جوان ميگويد: ما در نمايشگاهي كه هجدهمين دورهاش را پشت سر گذاشتيم كماكان درگير فضاي سطحي كار بوديم. به نظر من اصلاحات جواب نميدهد و نياز به يك انقلاب در اين حوزه است. نگاهي كلان و عميق با نگاه گفتماني انقلاب اسلامي بايد در دل كار بيايد و اهميت رسانه و مطبوعات در فضاي گفتماني انقلاب اسلامي درك شود وگرنه اين جشنواره كه هر سال با تغييرات جزئي نسبت به سال گذشته برگزار ميشود دردي را درمان نميكند و اگر بخواهيم به اينها متوقف شويم درگير تعارفات و ظواهر سطحي شدهايم.
برومند ادامه ميدهد: مطبوعات بايد از قالب يك فروشگاه يا يك ويترين بزرگ در بيايد و بيشتر وارد محتوا و عمق شود، اتاقهاي فكر و كارگروههاي ويژه تشكيل دهد و از شعار فاصله بگيرد.
هجدهمين دوره از نمايشگاه مطبوعات در حالي به پايان رسيد كه برخي صاحبنظران معتقدند كه فضاي آن در اين دوره به سمت و سويي حركت كرده كه بيشتر جنبه تبليغاتي داشته است و چون بسياري از مشكلات ريشهاي مطبوعات در اين نمايشگاه محلي از اعراب نداشته است نميتوان به تأثير گذاري آن در رفع اين موانع خوشبين بود اما برخي ديگر معتقدند كه تبليغات در كنار تعمق بخشي به مطبوعات از عناصر جدانشدني هر دوره از نمايشگاه مطبوعات است. مروري بر نمايشگاه امسال حاكي از آن است كه معاونت مطبوعاتي در كنار خبرگزاريها با برگزاري نشستهاي تخصصي و غيرتخصصي سعي در برطرف كردن ضعفها و تعمق بخشي به مطبوعات كشور داشته است اما اين مهم با افقي كه رهبري ترسيم كردهاند هنوز فاصله زيادي دارد.
