صبح دیروز بیستم اسفندماه یاران و علاقهمندان ایرج افشار ایرانشناس نامدار راهی ابتدای خیابان دارآباد شدند تا این استاد برجسته را در سفر آخر خود بدرقه کنند. پس از سالها تلاش مداوم و سفرهای بسیار به گوشه و کنار سرزمین مادری و دیگر کشورهای جهان که حاصل آن صدها کتاب و مقاله بود، اینک نوبت آن رسیده بود تا او در مقبره اختصاصی خاندان افشار در بهشت زهرا آرام گیرد.
عاشق سرزمین مادری
به گزارش مهر آیین تشییع در مقابل ساختمان «دایرهالمعارف بزرگ اسلامی» با سخنان کوتاه سید کاظم بجنوردی، رئیس این مرکز آغاز شد که از اهدای کتابخانه شخصی مرحوم افشار به این دایرهالمعارف خبر داد. سپس حجتالاسلام مصطفی محقق داماد رئیس بنیاد موقوفات افشار از استادی یاد کرد که 18 اسفند در 85 سالگی پس از دورهای بیماری مهلک درگذشته بود:«اگر چه بنیانگذار بنیاد موقوفات افشار پدر ایرج افشار بود، اما به یقین دلیل پیدایش این بنیاد صاحب این پیکر است.» محقق داماد که از پیش مشخص بود نماز را بر پیکر افشار خواهد خواند به تلاشهای او اشاره کرد و گفت:«سخن از ایران و وطندوستی زیاد میشنویم، اما ایرج افشار که تمام وجودش از عشق به این سرزمین لبریز بود، از تمام توان و امکاناتش برای ایران دریغ نکرد و تا آخرین سالهای عمر با پاهای خستهاش در کوهها و دشتهای این سرزمین سفر کرد و شرح تاریخ و سرنوشت ایران را برای ما باقی گذاشت.» او که گاه گریه مانع ادامه صحبتش میشد، افزود:«حضرت علی(ع) فرموده است علما همواره باقی خواهند ماند.»
مدیری دانشمند
غلامعلی حداد عادل، رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس و فرهنگستان زبان و ادبیات فارسی نیز به توانایی دیگر افشار اشاره میکند:«مرحوم افشار هم توانایی مدیریت داشت و هم انسان دانشمندی بود که تجمع این دو صفت در یک فرد به ندرت دیده میشود. [حال آنکه] اهالی قلم یا به مدیریت علاقه ندارند یا توان مدیریت ندارند.» او در حاشیه این مراسم به مهر گفته است:«افشار هر دو جنبه را با هم داشت و هم کارهای بزرگی چون تاسیس کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران و اداره مجله "راهنمای کتاب" انجام داد، هم با مدیریت دوستان دانشمند داخل و خارج ایران را حفظ کرد و هم با عشق و علاقه به وطن برای چند ده سال چراغ ایرانشناسی را در داخل و خارج کشور روشن نگاه داشت.»
نسخهها و فهرستهای افشار
کامران فانی پژوهشگر که زمینه کاریاش کم و بیش شبیه ایرج افشار است در حاشیه تشییع به مهر گفته است:«مهمترین زمینه فعالیت مرحوم افشار ایرانشناسی بود و بدون تردید این شخصیت در خارج از ایران بیشتر شناخته شده است. او بنیانگذار بسیاری از رشتههای ادبی و فرهنگی در کشور بوده است.» او سپس به برخی خدمات افشار اشاره کرد و افزود:«انتشار دومجله کتابشناسی و ایرانشناسی با نامهای «راهنمای کتاب» و «آینده» ظرف مدت بیش از 40 سال، بنیانگذاری کتابداری ملی ایران، فهرستنویسی 50 هزار مقاله فارسی که تا جلد هفتم به انتشار رسید، فهرستنویسی نسخ خطی که هزاران نسخه در این زمینه فهرستبندی شدند تنها گوشهای از خدمت بیبدیل مرحوم افشار به فرهنگ ایران زمین بود. به اعتقاد این نویسنده «در واقع کتاب، کتابشناسی، نسخهشناسی و کتابداری برجستهترین نمایندهاش را از دست داد.»
علی اکبر اشعری رئیس پیشین کتابخانه ملی نیز که ارتباط کاری نزدیکی با ایرج افشار از جمله در حوزه بررسی نسخ خطی داشته است، این جملات فانی را تأیید میکند: «میتوان گفت افشار یک مرجع بزرگ نسخهشناسی، ایرانشناسی وکتابشناسی بود. همانطور که در عالم دین مراجع بزرگ تقلید حضور دارند، ایرج افشار در عالم سه علم نسخهشناسی، ایرانشناسی و کتابشناسی چنین نقشی داشت. او علاوه بر فعالیتهای بسیارش عضو شورای اسناد و کتابخانه ملی هم بود.» اشعری همچنین از خصوصیات اخلاقی افشار نیز یادی کرده است:«بهرغم عظمت و جایگاهی که این مرحوم در زمینه علوم مذکور داشت وقتی به جلسات نسخهشناسی دعوت میشد در کمال فروتنی در این جلسات شرکت میکرد. این مرحوم در این نشستها اسنادی را که مردم برای فروش به سازمان پیشنهاد میدادند با دقت فراوان بررسی میکرد و نظر خود را به ما ابلاغ میکرد.»
هرچند حداد عادل معتقد است:«مادر ایران زمین که چنین فرزندی را بار آورده است عقیم نیست و میتوان انتظار داشت تا دوباره درخشش چنین افرادی را در عرصه فرهنگ و ادب کشور شاهد باشیم.» در مقابل کامران فانی میگوید:«جای خالی افشار پر نخواهد شد چون او مرد هزار فن بود. میشود افرادی را یافت که برخی از مهارتهای افشار را داشته باشند، ولی همه این موارد در وجود این مرحوم جمع شده بود. پشتکار و پیگیری افشار بسیار تعجببرانگیز بود. او بیش از 300 کتاب و 3 هزار مقاله تالیف کرد و کمتر کسی چنین کارنامه پرباری دارد.»
