سید علی اصغر حسینی | هر جامعهای برای همگرایی خود، نیازمند عوامل مختلفی است؛ عواملی که گاه ریشه در باورهای قبیلهای یا ارزشهای مادی دارد و زمانی دیگر با تطابق با هویت انسانی، ریشه در باورهای دینی و اعتقادی دارد. این باورهای دینی، از آنجایی که مطابقت کامل با مبانی فطری و باورهای اعتقادی دارد، میتواند راهکارهای مناسبی برای تمامی جوامع دینی باشد. آنچه میخوانید بررسی اجمالی شیوههای رسول اکرم (ص) در توسعه وحدت اسلامی است؛ شیوههایی که هم اکنون نیز میتواند به عنوان عناصری دائمی در جوامع دینی، عامل توسعه همگراییهای مذهبی و ملی گردد.
راهبردهای ملی و مذهبی الف) ایجاد وحدت ملی و همبستگی ایمانی: ورود پیامبر اکرم (ص)به مدینه همراه با عقد قراردادهایی بین گروههای گوناگون بود. این پیمانها را میتوان یکی از بارزترین شواهد به کارگیری رهیافت وحدت اسلامی در جامعه آن زمان شمرد. این تدبیر بهترین مقوله برای به وجود آوردن وحدت ملی و همبستگی دینی بود چرا که وحدت میان قبایل درگیر، حقوق اجتماعی یهودیان و نیز مهاجران مسلمانان را تضمین میکرد و از سوی دیگر، این پیمانها مقدمات تشکیل یک وحدت سیاسی و حکومتی را فراهم میآورد.ب) پیوند روح اخوت و برادری: پیدایش تعلق اجتماعی: در نخستین سال ورود پیامبر اکرم (ص)به مدینه یکی از مهمترین ابتکارها و راهبردهای مهم حضرت در به کارگیری عامل وحدت دینی واقع میشود، یعنی پیوند (عقد) مواخات بین تمامی مسلمانان اعم از مرد و زن. این پیمان برادری همگانی تنها براساس نفی انگیزههای قومی و قبیلهای و بر محور حق و همکاری اجتماعی شکل گرفت. پیامبر اکرم (ص) بین هر مهاجر و یکی از مردم مدینه عقد برادری بست. این تصمیم، کارآمدترین ابزار تحقق الفت فراگیر در جامعه آن زمان بود که نشان از همه کوشش پیامبر اکرم (ص) برای پیدایش یک تعلق اجتماعی بالنده بر محور ایمان به خدا داشت. بهرهوری از ظرفیتهای اجتماعی: در نتیجه پیامبر اکرم (ص) با طرح پیمان برادری انصار و مهاجران، از ظرفیت خاص چارچوب اجتماعی جامعه عربی (که حمایت از همپیمانان خود بوده) در جهت اهداف تحقق امت واحده بهره برد و این موفقیت بارز پیامبر(ص)نه تنها باعث تعجب افرادی چون ابوسفیان شد که حتی آثار و پیامدهای این مساوات اسلامی تا مقدم داشتن اموال و داراییها نسبت به یکدیگر پیش رفت. مورخان نقل میکنند که در جریان برادری مهاجر و انصار، پیمانی بسته شد که شامل مشارکت در میراث هم بود و در همین راستا رویداد تقسیم غنایم جنگی «بنی النضیر» از بهترین نمونههاست. به هر حال، سراسر وقایع تاریخ اسلام گویای شواهدی است که نقش پیامبر اکرم (ص) را در جلوگیری از افتراق صفوف مسلمین و متقابلاً بهرهبری ابزار وحدت اسلامی نشان میدهد. ج) راهکار سازگاری و همدلی: موضوع «اصلاح ذات البین » و سفارشها و موضعگیریهای پیامبراکرم(ص) پیرامون آن نیز در ردیف راهکارهای ایجاد برادری قرار میگیرد و نیز نقل شده که درباره آیه اخوت از پیامبراکرم (ص) پرسش کردند، فرمود: مزد آن کس که در برقراری آشتی میان مردمان بکوشد، برابر مزد کسی است که در راه خدا پیکار کند. بدینترتیب یکی از این شیوهها را در تصمیمی که پیامبر اکرم (ص) مبنی بر «اصلاح ذاتالبین» در مورد تقسیم غنایم جنگ بدر میگیرد، مشاهده میکنیم. قطعاً فقدان قانون خاص تقسیم غنایم و نیز عدم آمادگیتربیتی و اخلاقی کامل مسلمانان آن دوره، عواملی بود تا در وحدت پویای جامعه اسلامی ایجاد خلل کند. از این رو، پیامبر(ص) مأمور به اصلاح امور و حفظ یکپارچگی ملت میشود و مؤمنان نیز موظف به رعایت همدلی و تبعیت از رسول اکرم (ص)که: «فاتقوا الله واصلحوا ذات بینکم واطیعوالله ورسوله ان کنتم مؤمنین ». (انفال /1) پیامبر(ص) به گونهای اختلافزدایی میکند که شقاقی (هر چند ناچیز) در پیکره وحدت دینی مسلمین سر برنیاورد، چنان که مورخان نقل کردهاند، پیامبر اسلام(ص)حتی برای گروهی هم که در جنگ حاضر نبودند سهمی از غنیمت قرار میداد. د) تفوق به جای تفرق: رویداد دیگری که در جریان جنگ احد شاهدیم دستوری است که قرآن به پیامبر (ص) میدهد مبنی بر عدم ملامت پارهای مسلمانان به سبب فرار از جنگ و در برابر، بخشودن آنها و سعی در امیدوار ساختن و همکاری به گونهای که جذب جامعه اسلامی شوند و در مسیر اصلاح وتربیت روحی قرار گیرند: «فاعف عنهم واستغفر لهم وشاورهم فی الامر... » (آل عمران /159) قطعاً یکی از ریشههای اصلی چنین تصمیم پسندیدهای، همخوانی با وحدت و یکپارچگی سیاسی امت اسلام بوده است تا از این طریق پیشاپیش زمینه افتراق بین گروههای مسلمان (به علت طرد افرادی از مبارزین که در جریان جنگ دچار خطا و تخلف شدند) و سایر اقشار جامعه، محو شود. حفظ وفاق ملی: سیاست پیامبر اکرم (ص) درباره ویران کردن مسجد ضرار دقیقاً به قصد ایجاد یک مانع مؤثر برای جلوگیری از ظهور شکاف سیاسی در جامعه اسلامی بود تا پیاپی، وفاق ملی آسیب نبیند. بر این اساس، پیامبر بزرگوار اسلام (ص) حتی در آخرین سفارشهای خود به امت اسلامی نیز چنین میگوید: «ایها الناس، ان دماءکم و اموالکم علیکم حرام الی ان تلقوا ربکم، کحرمه یومکم هذا و کحرمه شهرکم هذا... » و نیز در آخر خطبه دارد که: «... ایها الناس اسمعوا قولی و اعقلوه، اعلموا ان کل مسلم اخ للمسلم و ان المسلمین اخوه. »
آداب اخلاقی پیامبر گرامی اسلام (ص) یکی از اهداف عالی رسالت خود را اتمام اخلاق نیک و تکمیل فضایل الهی و اخلاقی انسان میداند که: «انی بعثت لاتمم مکارم الاخلاق » و بر این بنیان یکی از موارد دیگری که میتوان در زیرمجموعه راهبردهای ارزشی پیامبر(ص) در جهت ایجاد زمینه وحدت اسلامی یاد کرد، نحوه رفتار فردی و آداب خاصی است که از آن حضرت در متون تاریخی آوردهاند چه اینکه: «وانک لعلی خلق عظیم ». (قلم /4) برخوردهای پرجاذبه: اخلاق نرم و خوی پر جاذبه رسول حق همواره یکی از مهمترین ابزارهای ارزشی وحدت دینی و فرونشاندن اختلافها و نزاعها و جذب انسانهای پاک سرشت بوده است: «فبما رحمه من الله لنت لهم ولو کنت فظا غلیظ القلب لانفضوا من حولک... » (آل عمران/159)
