در میان خیل جشنوارههای ریز و درشت تئاتری که در طول سال در کشور برگزار میشود شاید یکی از خاص ترین و متفاوت ترین جشنواره ها، جشنواره تئاتر معلولان باشد. این جشنواره که امسال چهارمین دوره خود را سپری میکند قدمتی بیش از یک دهه دارد و آنقدر اما و اگر در اجرای هر دوره آن آمده که تازه در حال سپری کردن گام چهارم خود است. جالب است که هنوز نهال این رویداد تئاتری رشد نکرده بارها شاهد تغییرات بنیادین در ساختار و محتوای اجرایی خود نیز بوده است.
عدم ثبات در سیاستگذاری اجرایی
این جشنواره با هدف معرفی توانمندیهای معلولان به عموم افراد جامعه از طریق هنر تئاتر و استفاده از تکنیک نمایش درمانی برای رفع آسیبهای روحی و روانی معلولان، برای افراد گرفتار شده با آن طراحی و اجرایی شد. پس از پایان دور اول، مسئولان برگزاری وقت با مشورت کارگردانان صاحبنام تئاتر مانند دکتر قطبالدین صادقی، سیاست جشنواره را از نمایش درمانی به سمت خلق تئاتر حرفهای توسط افراد معلول با موضوعات آزاد و نه صرفاً مرتبط با زندگی متفاوت فرد معلول تغییر جهت دادند. اما دوباره این جشنواره در گام چهارم، طی یک حرکت تعجب برانگیز به سیاست ابتدایی خود یعنی تمرکز بر اصل نمایش درمانی به عنوان یکی از شیوههای عملی در راه بهبودی افراد معلول بازگشت.
به بهانه پایان یافتن این جشنواره در روز یکشنبه (26 دی ماه) و برای آسیبشناسی این رویداد در ایستگاه چهارم با عباس حق شناس، دبیر اجرایی جشنواره، دکتر حسن دولت آبادی، عضو هیئت داوران و پرویز حاجی زاده یکی از کارگردانان باسابقه حاضر در این رویداد به گپ و گفت پرداختیم که حاصل آن در گزارش زیر به تفصیل آمده است.
تشریح پنج گام تا موفقیت
«ناگفته پیداست که جشنواره تئاتر معلولان جشنواره بسیار خاصی است و لازم است از طرف مردم، مسئولان و هنرمندان کاملاً جدی گرفته شود. طی یک دهه گذشته در کشور در زمینه نابینایان و افراد روشن دل خوشبختانه فرهنگ سازی خوبی صورت گرفته اما درباره سایر معلولان آنطور که باید و شاید کار فرهنگی خاصی صورت نپذیرفته است، در حالی که یکی از مهمترین گامها در راه بهبود افراد معلول بالا بردن حس اعتماد به نفس در این عزیزان با سپردن کارهای افراد عادی به آنهاست. ما به هیچ وجه نباید توانمندیهای افراد معلول را نادیده بگیریم. به عنوان مثال در ورزش شما نگاه کنید که ورزش معلولان و جانبازان سرافراز کشور در جهان حرف اول را میزند.» این جملات بخشی از گفتههای دکتر دولت آبادی عضو و سخنگوی هیئت داوران بود که با خبرنگار «جوان» آنها را در میان گذاشت. وی همچنین در بیان آسیب شناسی تئاتر معلولان به ارائه پنج راهکار کلان جهت اعتلای هنر تئاتر در بین این افراد پرداخت و خاطرنشان کرد: «نخست اینکه سازمان بهزیستی برای دستیابی به اهداف مهم خود نیازمند یک مرکز تئاتر در درون خود است تا با کمک صاحبنظران و افرادی که دغدغه این کار را دارند به سیاستگذاری درست در زمینه برنامه ریزی و اجرای آن جهت رسیدن به اهداف کلان خود دست یابد. دوم اصل پرداختن به مشکلات افراد محتاج به خدمات توانبخشی است که معلولیت یکی از شاخههای مهم این رده را به خود اختصاص میدهد. پس سازمان بهزیستی برای انجام یک کار بزرگ و جریان ساز نیاز دارد که جشنواره تئاتر بهزیستی را برگزار کند و در یکی از شاخههای آن به تئاتر معلولان بپردازد و نکته مهم اجرای عمومی آثار را فراموش نکنند، چرا که اجرای محدود در جشنواره نمی تواند به ارتباط مؤثر و پویا بین مردم عادی با توانمندی این افراد منجر شود. نکته سوم، تمرکز زدایی توجه مسئولان از پایتخت و معطوف شدن به مشکلات افراد معلول در سراسر کشور است. من در گفتوگو با هنرمندان تئاتر حاضر در این جشنواره اغلب از مشکلات و بی توجهیهای مسئولان شهرستان نسبت به وضعیت آنها گله و شکایت شنیدم!»
دولت آبادی همچنین تصریح کرد: «نکته چهارم این است که تئاتر بهزیستی نیازمند به آموزش است، هم به لحاظ برگزاری کلاسهای آموزشی، هم به لحاظ تألیف کتب آموزشی و هم سفارش متن نمایشی ویژه معلولان به نویسندگان و نمایشنامه نویسان به نام کشور و نکته پنجم و پایانی پیشنهاد مهم این است که در اعلام فراخوان چنین جشنوارههایی حتماً تأکید شود که متنهایی به دبیرخانه ارائه شود که در آنها به بیان مشکلات و مسائل پیرامون معلولان پرداخته شده باشد و از ارائه آثار معمول و رایج نمایشی پرهیز شود.»
تور اجرای عمومی آثار جشنواره
حق شناس با بیان اینکه جشنواره چهارم امسال در بخشهای نابینایان، ناشنوایان، معلولان جسمی و حرکتی و معلولان ذهنی برگزار و مورد داوری قرار گرفت به نقل از حاضران در جشنواره و صحبت با هیئت داوران از کیفیت آثار ارائه شده ابراز رضایت کرد و در گفتوگو با خبرنگار «جوان» گفت: با توجه به اینکه آثار رسیده در بخش داوری نهایی این جشنواره از میان آثار برگزیده جشنواره که در شش منطقه کشوری برگزار شده است انتخاب شدهاند، شاهد کیفیت خوبی از اجرای نمایشی بودیم.
دبیر اجرایی جشنواره همچنین با تأکید بر این اصل که هیچ حرکت فرهنگی و هنری نمی تواند فی نفسه کامل و بری از اشکال و نقاط ضعف باشد، گفت: اگر در اکثر جشنوارهها تصمیم گرفته میشود که با برگزاری هر رویداد به آسیب شناسی و بازتاب دادن نقاط ضعف آن رویدادها پرداخته شود در برخورد با جشنواره تئاتر معلولان باید نفس برگزاری این رویداد را مورد تقدیر قرار داد و کمتر به آسیبها و نقاط ضعف این حرکت توجه داشت. هر چند به اعتقاد من یکی از اصلی ترین نقاط آسیب این حرکت در دورههای قبلی فراموش کردن گروههای اجرایی بعد از جشنواره بود که امسال این نقیصه برطرف شده و مقرر گردیده تا تمام گروههای حاضر در بخش نهایی جشنواره در شهرستانهای استان متبوع خود در قالب یک تور اجرایی به اجرای عمومی آثار خود بپردازند.
نزول سطح کیفی جشنواره چهارم
همچنین پرویز حاجی زاده یکی از کارگردانان فعال در این جشنواره که دلیل اصلی حضور خود را معلولیت همسر بازیگر و هنرمند خود میداند در گفتوگو با خبرنگار «جوان» گفت: آشنایی من با این رویداد به دور اول آن باز میگشت که ندا حاجی بابایی، همسر من به عنوان کارگردان و بازیگر در این کار حضور داشت. بعد از آن نیز در هر دوره که امکان حضور داشتم شرکت کردم. اعتقاد من این است که معلولان در جامعه ما چندان مورد مهر و لطف مردم نیستند و این به خودی خود آنها را در فضایی غمبار و سرد قرار میدهد و من سعی کردم در این جشنواره با ارائه یک اثر کمدی در حد توانم ولو در زمان اندک خنده را میهمان لبان این عزیزان کنم. شادی انتقاد بر من وارد باشد که متن من اثری خارجی است که مربوط به مشکلات معلولان نیست اما معتقدم بزرگترین مشکل معلولان دنیای تجردی آنها و بی مهری مردم به آنهاست و سعی من این است که به هر شکل ممکن آنها را خوشحال کنم و حضور امید را به آنها یادآوری کنم.
وی همچنین درباب کیفیت جشنواره چهارم خاطرنشان کرد: این جشنواره در قیاس با دوره قبلی افت کرده چرا که دوره پیشین به صورت بینالمللی برگزار شد و هدف آن رسیدن و نزدیک شدن به تئاتر حرفهای بود و همین مسئله شور خاصی به هنرمندان معلول داده بود چرا که آنها میانگاشتند که با سایر هنرمندان فرقی ندارند. اما متأسفانه در این دوره شاهد تأکید بر نمایش درمانی در ارائه آثار جشنوارهای هستیم. به شخصه اعتقاد دارم که کار درمانی باید در مراکز بهزیستی صورت گیرد و در جشنواره نمایشی باید به تئاتر حرفهای اندیشید.
