این هم از هفته پژوهش كه دیر و زود شد، اما سوخت و سوز نشد و مثل تمام سالهای قبل پذیرای شمار زیادی طرح پژوهشی، اعم از افتتاح شده، نشده و باطله شد. اما یك سؤال بدخیم سالها است كه سلامت پیكر پژوهش و كاربردهای اجتماعی، صنعتی و اقتصادی را هدف قرار داده و دست از سر آن بر نمیدارد. آن هم این است كه كاربرد نتایج حاصل از تحقیقات چه گرهی را از زیرساختهای توسعهای كشور باز میكند؟ و آیا اساساً این میزان پژوهش در كشور كاربست دارد؟ اگر ندارد برای چه انجام میشود و برای اینكه در اتخاذ تصمیمات و تصویب طرحها مورد استفاده قرار گیرند باید دارای چه ویژگیهایی باشند؟
به تمام این موارد نبود تعامل میان محققان و تصمیمگیران و تشریفاتی بودن پژوهشهای صورت گرفته را نیز میتوان به كارنامه نهچندان درخشان گذشته پژوهش در كشور افزود. از سوی دیگر نبودید آیندهنگری، پایش، رصد و پیشبینی مبتنی بر اطلاع و آمار دقیق (كه به نوبه خود آفتی است در تصمیمات بنیادی كشور) باعث انجام برخی پژوهشها میشود كه تا به نتیجه رسیدن، كاركرد خود را از دست میدهند. همچنین در دستور كار قرار گرفتن پژوهشهایی كه در یك برهه زمانی نتیجهاش برای تصمیمگیران، مجریان و افكار عمومی مهم میشود؛ كه آفت این قبیل تحقیقات نیز انتقال فشار و انتظارات به محقق و عجله و خلط متغیرهای مسئله مورد تحقیق است و اغلب رنگ از سر باز كردن به خود میگیرند.
علاوه بر این، نبود چرخهای از احصاینیازهای پژوهشی، جمعبندی و كلاسه كردن نتایج حاصل از تحقیق، ابلاغ الزامآور به كاربست نتایج پژوهش در روال انجام اجرائیات ، نظارت و پیگیری بر روند كاربرد نتیجه پژوهش در هر دستگاه و در آخر بازخوردگیری از نتیجه كاربست پژوهش، مطالعه و تحقیق را در كشور به فانتزی دانشگاهی تبدیل كرده است.
اگرچه این مقال تصمیم به جراحی آسیبهای دامنگیر پژوهش در كشور ندارد، با این حال، دغدغه بیبرنامگی و اتخاذ تصمیمات بدون پشتوانه فكری و مطالعاتی، لحظهای سایهاش را از سر كشور كه روی ریل پیشرفت قرار گرفته است، بر نمیدارد.
تمام این نكات را میتوان مبنای تحول در نگاههای معطوف به امر پژوهش در كشور دانست. علاوه بر این نیاز كشور به تولید علم و تبدیل آن به ثروت، ترسیم چشمانداز بیست ساله و تدوین الگوی اسلامی ـ ایرانی پیشرفت كه همگی با تأكید مقام معظم رهبری از ابتدا جنبه عملیاتی شدن دارند، از مصداقهای این تحول هستند. همچنین آغاز نیازسنجی در حوزههای مختلف باعث تغییر در رویكردهای تصمیمگیری شده است. در این راستا باید دانست كه آنچه افكار عمومی از پژوهش توقع دارند، ایجاد و احساس تغییر است، نه ارائه گزارش بلندبالایی از پژوهشهای انجام شده. اینكه این پژوهشها چه میزان خواهند توانست جامعه ما را به سمت توسعهیافتگی مبتنی بر ارزشهایمان سوق دهند، هرگز از فهرست مطالبات دلسوزان از نتایج مطالعات حذف نمیشود.
به عنوان مثالی ملموس كه روزهای گذشته كشور و به خصوص شهر تهران را درگیر خود كرد، میتوان به آلودگی هوا اشاره كرد. جستوجوی كوتاهی در میان تحقیقات انجام شده در رابطه با آلودگی هوا حداقل 10 صفحه عنوان نتیجه در بر دارد.
اما باز شهروندان شهرهای صنعتی كشور دود استنشاق میكنند. یا اگر پژوهشهای انجام شده در حوزه زلزله نتوانند آمار خسارات و تلفات این پدیده طبیعی را كاهش دهند، چه نفعی عاید كشور كردهاند و فلسفه انجامشان به چالش كشده میشود.
اگر هنوز چرا و اما و اگر در حوزه پژوهش مطرح میشود، نادیده گرفتن اقدامات انجام شده خصوصاً در حوزههای وزارتخانههای بهداشت، علوم، دفاع و یا معاونت علمی ریاست جمهوری نیست، بلكه تورم نیازی است كه هنوز در انتظار پاسخ رنج را میكشد و مسیر پیشرفت كشور را به دستانداز میكشاند.
