وحید حاجی پور - روزی شاه عباس از وزیر خود پرسید: "امسال اوضاع اقتصادی کشور چگونه است؟" وزیر گفت: "الحمدالله به گونه ای است که تمام پینه دوزان توانستند به زیارت کعبه روند!!
شاه عباس گفت: " اگر اوضاع مالی مردم خوب بود کفاشان باید به مکه می رفتند نه پینه دوزان، چون که مردم نمیتوانند کفش بخرند ناچار به تعمیرش می پردازند، بررسی کن و علت آنرا پیدا نما تا کار اصلاح شود."ماجرای این روزهای صنعت نفت هم بی شبیه به این حکایت نیست .
در روزهایی که منابع داخلی تنها راهکار مسولان وزارت نفت برای توسعه این صنعت است گویا بهره گیری از راهکارهای دیگر سوخته به شمار می رود. اگر بانک ها به میان می ایند به این علت نیست که نفت برایشان جذاب هستند بلکه به نظر می رسد نوعی تکلیف است که باید انجام شود و نفتی ها برآن افتخار می کنند . دکتر منصور معظمی از مدیران با سابقه نفتی و یکی از کارشناسان ارشد اقتصاد انرژی و بین الملل در گفت و گوی کوتاهی با جوان و نفتنا ، استفاده از منابع داخلی را اقدام خوبی می داند و در مقابل روش های دیگر توسعه صنعت نفت را گوشزد می کند .
*چه ارتباطی میان تحریمها و راهکار در نظر گرفته شده برای توسعه صنعت نفت وجود دارد؟
تحریمها و اتفاقات سیاسی دو مقوله را نشانه گرفته است؛ جلوگیری از ورود تکنولوژی و ورود سرمایه. دقیقا همان چیزهایی است که صنعت نفت نیازمندش است. همین تحریمهای اخیر که حقیقتا فاقد منطق است که بروز چنین رفتار بچگانهای از کشورهایی که ادعای تمدن و فرهنگ را دارند بعید است. در این شرایط استفاده منابع داخلی بسیار مطلوب است. این منابع باید چند ویژگی داشته باشد. اولا نباید نرخ کارمزد بانکی به حدی بالا باشد که نرخ برگشت سرمایه پروژهها را زیر سایه خود قرار دهد. دوماً اینکه منابع مالی بانکها باید تقویت شود که بتوانند در نفت سرمایهگذاری کنند. بانکهای ما یک سری منابع تکلیفی دارند که باید در ردیفهایی خاص پرداخت کنند که بیشتر سرمایههای آنها هم در همان بخشها صرف میشود. در کل استفاده از این منابع بانکی در نفت اتفاق خوبی است که وزارت نفت به خوبی از پس آن برآمده است.در حد اطلاعی که من دارم نرخی که تفاهم شده نرخ بالایی نیست.
*اگر این توفیق است چرا سالهای گذشته از این منابع استفاده نمی شد؟
این را باید از مدیران قبلی پرسید.
*شما خود به عنوان یکی از این مدیران قبلی؟
خوب به نظر من فرصت سوزی کردهایم. ضمن اینکه در گذشته امکان دسترسی به منابع دیگر و شاید ارزانتر هم بوده است ولی در عین حال در شرایط اخیر این یک منبع است که شرایط استفاده از آن بهتر از گذشته است.
*بانکهای ایرانی به این حد توانایی مالی ندارند که بخواهند رنسانسی بزرگ را در نفت رقم بزنند؟
من هم بر این اعتقادم اما میگویم که اقدامات صورت گرفته در این زمینه در جهت اهداف سند چشمانداز گام بزرگی است. ولی ناکافیست بنابراین باید بانکها را تقویت کرد و شرایط فراهم شدن سایر منابع هم مهیا گردد.
*شنیده میشود که بانک مرکزی با تغییر نرخ، تنزیل مجدد قدرت مالی بانکها را افزایش میدهد که مهمترین علت آن برمیگردد به عدم توانایی مالی بانکها. درچنین شرایطی میخواهیم روی بالش منابع داخلی بخوابیم؟
من این اطلاعات را بررسی نکردم، اما ببینید برخی بانکها مثل بانک ملت و صادرات که در صنعت نفت سرمایهگذاری میکنند بخشی از سهامشان در بورس عرضه شده و دارای سهامدار میباشند. در چنین شرایطی، سودآوری در رأس امور سرمایهگذاری بانکها قرار میگیرد چرا که باید به سهامدار خود پاسخگو باشند. وقتی چنین بانکهایی به نفت میآیند یعنی اینکه نفت جذابیت بالایی دارد و آنها دارای منابع هستند.این بانکهایی که اکنون بسیج شدهاند نهایت 30 میلیارد دلار را میخواهند وسط بیاورند. این پول کافی نیست اما میتواند گوشهای از نیازها را تأمین کند. من مطمئنم اگر دولتهای خارجی در دخالت و برخورد سیاسی همراه با مزاحمت برای شرکتهای خودشان نکنند بسیاری از شرکتهای نفتی و سرمایهگذاری علاقهسسمند به حضور دربازار صنعت نفت ماست.
*اما مثل روز روشن است که به بانکها تکلیف شده به نفت کوچ کنند.
با نظر شما موافق نیستم و براین باورم که سوددهی بالا و اعتبار پروژههای نفت باعث حضور بانکها در این صنعت شده است.
*منابع بانکی کافی هستند؟
باید قبول کرد با وجود این که بهره گیری از منابع داخلی برای اجرای پروژه های نفتی گام بزرگی است ، اما برای پیشبرد اهداف صنعت نفت در سند چشم انداز ، جذب سرمایه های خارجی ضرورتی اجتناب نا پذیر است . این مقوله را می توان در چند بخش دنبال کرد ؛ یکی مشارکت با شرکت های بزرگ و صاحب تکنولوژی در قالب فراردادهای مشارکت در تولید و استفاده از سرمایه های ایرانیان خارج از کشور که می تواند نقش موثری را ایفا کند.
*اجازه بدهید گام به گام در این خصوص به بحث بپردازیم . در جذب سرمایه خارجی موفق نبودیم و به نظر نمی رسد بتوان به توفیق خاصی نائل شد. شما هم براین باورید؟
به نظر من درشرایط فعلی که تحریم ها تشدید شده باز هم می توان سرمایه را به داخل نفت کشید . فضا سخت تر شده اما بدین معنی نیست که نمی توانیم . اگر وزارت اقتصاد و وزارت امور خارجه ، دیپلماسی اقتصادی و همینطور دیپلماسی انرزی کشور را به درستی مدیریت کنند امکان جذب سرمایه گذاری خارجی در همین شرایط نیز مهیاست.
*دلیلتان چیست؟
در اقتصاد ، قواعد خاصی حاکم است که همگان بر آن متفق القولند.درست که مسائل سیاسی در این بین تاثیرگذار است اما ان چه که برای یک بنگاه ، حرف اول و آخر را می زند حساب دو دوتا چهارتاست نه دعواهای سیاسی . در شرایطی که ایران دارای مزیت های فراوانی است و بازار بالقوه ای با کمترین ریسک آماده سرمایه گذاری است بدون تردید تحریم ها و مسائلی از این دست رنگ می بازد . همین کشورهایی که پای برگه تحریم را امضا می کنند به خوبی به این موضوع واقفند که شرکت های اروپایی مثل گذشته و به راحتی تحریم ها را دور می زنند و با ایران قراردادهای اقتصادی و تجاری امضا می کنند . بسیاری اوقات این اقتصاد دانان هستند که برای سیاست مداران تعیین تکلیف می کنند . شما می بینید که اگر کشور برزیل با ما هم نظر شد فقط و فقط به خاطر منافع اقتصادی است که می تواند در همکاری های رو به گسترش با ایران به آن نائل شود .
*پس چرا تا کنون اتفاق نیفتاده است ؟
خوب ضعف در دیپلماسی اقتصادی نتوانسته ما را به این نقطه برساند که باید هرچه زودتر آسیب شناسی شده و راهکارها پیش بینی شود.
*در حال حاضر که دیپلماسی اقتصادی مان از نوع انرژی اش معطوف شده به شرکت های چینی و هندی که معلوم نیست چه تاریخچه ای دارند.
من معتقدم باید سبدها منتوع شود ؛ تمرکز روی یک یا دو کشور برای جذب سرمایه کار پر ریسکی است .اکنون باید به فکر قوی تر کردن پیمان های منطقه ای بود . برزیل چرا برزیل شد ؛ رفتند G20 را تقویت کردند و پیمان های منطقه ای مثل مرکوسور را گسترش دادند . هنر استفاده از دیپلماسی خیلی مهم است ضمن این که باید فضا را برای حضور ان ها آماده کرد.
*باید چه کار کرد؟
خوب مشخصا باید همه چیز بررسی شده و در یک پکیج کامل هم از نظر حقوقی و هم از جهت اقتصادی به آن ها ارائه شود تا با امنیت بالا بتوانند در ایران کار را آغاز کنند. برخی از برخوردها با سرمایه گذاران خارجی را باید ریشه کن کرد تا بتوانیم برای مدت طولانی با آن ها کار کنیم . یادمان نرود سرمایه مانند کبوتری است که بر بامی می نشیند که احساس امنیت کند و اگر کوچکترین حسی مبنی بر عدم وجود امنیت به آن دست دهد به سرعت می پرد و می رود. بنابراین باید ظرافت استفاده از دیپلماسی اقتصادی درک و پیاده سازی شود.پس از بحران اقتصادی سال 2009 ، خیلی از سرمایه دارن پول خود را از اروپا و امریکا بیرون کشیدند و به دنبال بازاری بزرگ و سود ده برای فعالیت اقتصادی بودند . در این بین کشورهایی که دیپلماسی اقتصادی را به خوبی درک کرده بودند به سرعت فضا را آماده و خود را به گونه ای پرزنت کردند که سرمایه ها را به سمت خود کشاندند . این در حالی است که بدون اغراق کشور ایران حداقل در منطقه اول خاورمیانه ، رتبه نخست را از لحاظ جاذبه های سررمایه گذاری دارد
*یکی دیگر از راهکارهایی که شما به ان اشاره کردید بهره گیری از سرمایه ایرانیان خارج از کشور بود . سال گذشته که نخستین همایش ایرانیان خارج از کشور برگزار شد تسهیلات بسیار زیادی به ان ها داده شد از جمله این که هر چه ملک و زمین و کارخانه که قبلا برای آن ها بوده و ضبط شده برگشت داده شود . این یک نمونه کوچکی است از این اقدام ها . طبق امار بانک مرکزی نیز تومانی توسط این افراد در طول یک سال گذشته در ایران سرمایه گذاری نشده است . آیا بازهم براین باورید که می توان روی ان ها حساب باز کرد؟
من چنین چیزی را نشنیدم و نمی توانم در این خصوص اظهار نظری کنم اما به قول استاد مجهتدی دل هر ایرانی وطن پرسا برای ایران می تپد.قطعا ایرانی حاضر نیست مصالح کشورش را فدای غیر کند
*مورد دیگری که به ان اشاره کردید قراردادهای ایران با پیمانکاران است . مشارکت در تولید، قراردادی است که شرکت های خارجی ب دئنبال آن هستند . در کشورمان این نوع قرارداد حذف شده است .امیدی نیست که این نوع قرارداد به کمکمان بیاید . نقشه راه سرمایه گذار در نفت بیع متقابل است . باز هم بر مشارکت در تولید اصرار دارید؟
روش هایی که در صنعت نفت ایران پیاده شده است مبنتی بر بیع متقابل و فاینانس بوده است . این در حالی است که با جدیت می گویم که می توان مشارکت در تولید را در برنامه قرارداد . پیشنهاد می کنم در برنامه پنجم توسعه ، میدان های مشترک را از طریق این نوع قرارداد توسعه دهیم .و این کاری لست که بسیاری از کشورعا انجام دادند و نفع برده اند.
*نگران نیستید که اگر روزی به این پیشنهاد شما عمل شد همان اتفاقی بیافتد که در دوران اصلاحات رخ داد و شرکت توتال اطلاعات مخزن گازی پارس جنوبی را در اختیار قطر قرار داد؟
این صرفا یک پیشنهاد است چرا که می توان منابع داخلی را به مشترک ها اختصاص داد و خارجی ها در میدان های غیر مشترک . قراردادهای مشارکت در ذات خود قرارداهای بدی نیستند بلکه یک سری از انتقاداتی به ان ها وارد است که باید با بررسی دقیق ان ها را رفع و به اجرا در آورد.این توهین بزرگی به بدنه کارشناسان و کارکنان صنعت نفت است که گفته می شود نفتی ها قرادادی را می بندند که منافع کشور در آن دیده نمی شود پس بیاییم خودمان برایشان قرارداد تنظیم کنیم . این اتفاق مناسفنه توسط برخی نهاد ها رخ داده است . وزارت نفت به نمایندگی از دولت باید این اختیار را داشته باشد که از تمامی مکانیسم ها بهره برده و بهترین نوع قرار دا را با توجه به شاخص های همچون مشترک یا غیر مشترک بودن ، پیر بودن یا جوان بون مخزن ، نفتی یا گازی بودن مخزن و ... انتخاب کند .
*مشکل اینجاست که دیدگاه مثبتی روی این نوع قرارداد نیست.
نه با شما موافق نیستم چرا که بر این باورم که دیگاه مشترکی در این بین وجود ندارد نه دیدگاه مثبتی .
*این نوع قرارداد پیش از انقلاب اسلامی متداول بود که پس از پیروزی انقلاب ، به دلیل رعایت منافع عمومی کنار گذاشته شد . این را که قبول دارید؟
این را قبول دارم که پیش از انقلاب اسلامی به علت وابسته بودن صنعت نفت به خارجی ها ، مشارکت در تولید به نفع ما نبود اما در شرایطی که خودمان سکان نفت را به عهده داریم استفاده از این قراردادها اشکال خاصی ندارد. من نمی گویم صرفا قراردادهای مشارکت در تولید بلکه می گویم کشور را از امتیازهایی که می خواهیم بگیریم محروم نکنیم . باید دید کدام قرارداد در راستای اهداف منافع ملی مان است . نباید خودمان را محدود کنیم .
*آیا بهتر نیست به جای استفاده از این قرارداد ، بیع متقابل را منعطف تر کنیم تا جذاب تر شود؟
حتما این هم اقدام موثری است . همه قرادادها را باید با تناسب با نوع کار و درجه اهمیتی که دارد تنظیم کنیم تا حئاکثر منافع تامین شود . زمانی است که شما پول نقد دارید وهر طور مایلید حرکت می کنید و در جایی پول ندارید و باید با کمی انعطاف این پول را جذب کنید . قراردادهایی که اکنون در کشور متداول است برای خارجی ها جذاب نیست .در کلام آخر برای جذب سرمایه در کشور باید یک تعامل منطقی بین مولفه های اقتصادی سیاسی اجتماعی قضایی و بین المللی برقرار باشد و از ارائه و بیان مطالبی که بی جهت ایجاد هزینه برای کشور می کند پرهیز شود .این نوع ادبیات دیپلماسی قواعد خاص خود را دارد و استفاده از این اربیات به نفع کشور است و به هیچ وجه هم در تضاد و تقابل با ارزش ها یمان نمی باشد.
