تهران بزرگی که اینک پایتخت و البته مرکز جمعیتی هراسانگیز ایران بزرگ است، در دل خود روستاها و بخشهای مختلفی داشته، اینک در دل مناطق 22 گانه شهر یا مدفون شده یا محاصره شدهاند. این دهات در خود فرهنگ، لهجه و آداب و رسوم و حتی میراث فرهنگی دارند که برای هرکسی مثالزدنی است. شاید بزرگترین و نزدیکترین این دهات به شهر تهران بخش کن باشد که قبلترها از شمیران تا نزدیک کرج را دربر میگرفت اما حالا چند دهات و یک محله بزرگ قدیمی و فرسوده است؛ محلهای که با آن همه باغ اکنون آب زیادی ندارد و ساختمانها از دل باغها مانند قارچ سبز شده و تثبیت میشوند.
این قدر شهران و دهکده المپیک و از آن طرف شهرزیبا و شهرکهای سازمانی از شمال به کن چسبیدهاند که محدوده روستای اصلی کن به سادگی امکان پذیر نیست مگر به کمک قدیمیها.
باغهای کن گرچه به رغم ساخت و سازها هنوز کم و بیش حفظ شدند و با عبور دو بزرگراه نیایش و شهید همت در حال محصور شدن و البته بیآب ماندن و خشک شدن هستند اما فراتر از محدوده انسانی کن اصلی هستند.
مرحوم حاج ملا علی کنی از مجتهدان نامی عصر ناصرالدین شاه که به فتوای ایشان قرارداد ننگین رویتر لغو شد میگویند ایشان حدود 150 سال پیش به مدد تقوای الهی مرز کن را تعیین کرد و این گونه کن از سایر دهات این بخش شناخته شد.
همه کنیها بر این قول متفقند و اسنادی هم ارائه میکنند که در آن سالها وبای سختی منطقه را فرا گرفته که از تهران آمده بوده و این پیر روشنضمیر خیش کشاورزی بردوش با ذکرهایی که میخواند و حرزهایی که میدانست به دور کن خطی کشید که محدوده کن شد و به لطف الهی وبا به داخل آن راه نیافت.هنوز نوادگان حاج ملا علی کنی در کن هستند و در بازار تهران جایی به نام این بزرگوار وجود دارد.این محدوده از شمال به باغ امام حسین (ع) و از جنوب به حوالی بزرگراه شهید همت کنونی متصل است.
کن پنج محله اصلی و یک غریب آباد دارد که محل سکونت مهاجران است که به شرح آن میپردازیم:
1-دارقاضی یا درقاضی که ظاهراً درآن قاضی کن میزیسته و بزرگترین حسینیه و مسجد کن موجود است و همیشه سرشناسترین روحانی کن درآن نماز میخوانده است.
2- میانده که پایینتر از درقاضی است.
3-بالون که پایینترین و قدیمیترین بخش کن است،گرچه متأسفانه به خاطر بافت نفوذناپذیر بالون مورد هجوم مهاجران غیرقانونی واقع شده و نزدیک به 20 درصد جمعیت کنونی آن را افاغنه و همسر و فرزندانشان تشکیل میدهند ولی حدود دو سال پیش در جریان ساخت بزرگراه شهید همت 50 سکه نقره به ضرب انوشیروان در این محله پیدا شد. بالون و کاسه سفالی پیدا شده در آن نشان دهنده حدود دو هزار سال تمدن در آن دارد.
4- محله اسماعیلون که یکی از بزرگترین محلات است.
5-سرآسیاب: مردم سرآسیاب اکثراً سرشناسان کن هستند گرچه اصلاً خانوادههای موجود درآن سابقه بیش از 200 سال سکونت در کن را اکثراً ندارند و از سایر قصبات آمدهاند. وجود امامزاده علیاکبرابن جعفر که کنیها به آن امامزاده جعفر(ع) میگویند، اعتبار این محله است.
البته کن سرجمع پنج امامزاده دارد اما بیشک بقعه علی اکبربن جعفر بزرگترین و باشکوهترین آن بقاع است و قبرستان بزرگ مردم کن محسوب میشود.
6- غریب آباد: از چهار راه شیدا و ایستگاه یخچال که در آن بقایای یک یخچال طبیعی هنوز هم موجود است به بالا تا جاده سولقان را کنیها به طعنه غریبآباد میگویند که محل نوکنیهاست.
نوکنیها شامل کنیهای جوانی که برای زندگی خود در سامان کن قدیم جایی نیافتند یا اینکه میخواهند در بافت و ساختمانهایی جدید زندگی کنند یا مهاجران کمتر از 40 ساله به کن است.
تراکم مهاجران لر و آذری به حدی زیاد است که در غریبآباد یک مسجد خاص برای ترکها و یک مسجد خاص یرای ملایریها ساخته شده است.
کشاریها ، کیگاییها و اراکیها هم در این قسمت زندگی میکنند و این قسمت هنوز در حال ساخت و ساز است البته نه ساخت و ساز خیلی اصولی ذکر یک نکته قابل ذکر است که کنیها را در امامزادههای آنان دفن میکنند اما به غیر کنیها اجازه دفن در این امامزادهها داده نمیشود.
قدیمتر هر محله یک حمام داشته و به غیر حسینیه یک مسجد اختصاصی نیز داشت که کوچکتر بود و گرم کردن آن در سرمای سخت کن راحتتر بود.
در کن و اطراف حیواناتی مثل خر و قاتر استفاده میشده و حیوانات وحشی مثل گرگ و شغال و ساریخ (جوجه تیغی)، پلنگ، روباه، کبک، آهو ،گوزن و بزکوهی و خرگوش به کرات دیده شده است.
