محمد صادق دهنادی - با حلول ماه مبارک رمضان، حال و هوای خاصی جامعه را فرا میگیرد و حتی کسانی که اعتقادی به روزه ندارند یا به علل شرعی از روزه گرفتن معذورند نیز از افطاری ها، سحرخیزیها، عبادات و روحیات خاص این ماه بیبهره نیستند.
ماه رمضان دارای دو بخش عبادی و فرهنگی است؛ یعنی در کنار احکام خاص ویژه روزه که تابع تعاریف فقهی است این آداب و رسوم ماه مبارک رمضان است که بیشتر از آنکه صورت شرعی و عبادی داشته باشد از مسائل فرهنگی و اخلاقی نشأت میگیرد.
در این حوزه گاه برخی از رسوم عبادت روزه را تعمیق مینمایند و به آن کیفیت بهتری میبخشند. مثلاً در این ماه احسان و نیکوکاری، اطعام و رسیدگی به نیازمندان گرچه ربطی به خود عبادت روزه ندارد اما سنتهایی است که فضیلت روزهداری را به شدت افزایش داده است.
در مقابل هستند سنتهایی که خواه، ناخواه روح روزهداری را با مخاطره روبهرو نمودهاند و مخالف فلسفه روزهاند. این سنتها که متأسفانه برخی از آنها در زندگی و افکار و اعمال ما ریشه دوانده نه تنها جزئی از فرهنگ اسلامی نیستند بلکه بعضا مخالف این فرهنگ و از بین برنده نتایج مورد توجه دین از روزه خواهند بود.
*شاخص مهم
هنگامی که برای سنجش فرهنگهای متناسب با روزه میخواهیم فکر کنیم باید در گام نخست خود روزه را بشناسیم. در جامعه ما اکثر اشتباهات ثانوی درباره روزهداری به همین خاطر است که بسیاری از خود روزه و دلایل وجوب آن خبر ندارند.
در سوره مبارکه بقره چنین آمده است: «ای کسانی که ایمان آوردهاید، روزه بر شما مقرر شد، همانگونه که بر پیشینیان شما مقرر شده بود شاید اینکه تقوا پیشه کنید.»
لذا اگر حقیقت تقوا، یعنی خویشتن بانی و رسیدگی دقیق به اعمال و رفتار به عنوان فلسفه اصلی روزه تلقی و بر آن پای فشرده شود خواهیم دید که روزه چگونه میتواند به مهمترین عامل نزاکت اجتماعی منجر شود و جامعه ازگرداب ناهنجاریها نجات یابد.
به همین دلیل میتوان به صراحت گفت، سنتهایی میتواند روزه را تقویت کرده و به هم افزایی عبادت روزه منجر شود که در راستای روح تقوا باشد؛ بتواند جامعه را مسئولیتپذیرتر، حساستر و شکیباتر بار بیاورد و او را از تعدی و بیانصافی و بیتوجهی نجات بخشد.
ماه رمضان و معضل خود شیفتگی
انسانها با انگیزههای مختلف در مقابل خدای تعالی به عبادت میپردازند که این انگیزهها در احادیث مختلف نیز معرفی شده، همین انگیزهها باعث میشود که در پی یک عبادت رفتارهای متفاوتی از انسان سر بزند.
حجت الاسلام محمد تقی رضوانی در این خصوص میگوید: «برپایه سخنان امیر مومنان (ع) گروهی از ترس، گروهی از عشق و گروهی با طمع عبادت میکنند. حال این انگیزهها میتواند تبعاتی را برای عبادتکنندگان داشته باشد و آنها را در برابر عبادت خود مغرور یا دلسرد یا متواضعتر نماید. در جریان روزه هم همین طور است که آدمها با نیتهای مختلف روزه میگیرند و به همین دلیل ممکن است گروهی به خاطر فقدان بصیرت همین اصل روزه برایشان بشود یک حجاب و به همین دلیل به رفتاری دست بزنند که اصلا زیبنده روزه نیست. مثلاً بداخلاقی کنند یا اینکه در ایام روزه کمکاری نمایند.
ولی مهمترین چیزی که در ایام روزه جامعه را در مقابل روح صبر و تقوا قرار میدهد موضوع خودشیفتگی است که به عقیده روانشناسان یک بیماری روانی است.
یعنی فرد به خاطر اینکه نمیداند چرا روزه میگیرد، چنان در سحر و افطار در پی سیر کردن خودش باشد که به قول پزشکان بسیاری از نیازهای غذاییاش که در ماههای دیگر تأمین نمیشود در این ماه تأمین میگردد یا کسانی هم هستند که در این ماه «نخوردن» دچار اضافه وزن و پرخوری بسیاری میشوند.»
به عقیده کارشناسان اقتصادی در آستانه ماه رمضان گرانی بیشتر کالاها به خاطر تقاضای فزایندهای است که برای خرید اقلام انرژیزا و مقوی برای ماه «نخوردن» به وجود میآید و این موضوع به هیچ وجه شایسته جامعه اسلامی نیست.
*ماه رمضان ماه کار است
از مثالهای دیگر در میان ادبیات دینی آن که کار یکی از عبادتهایی است فضیلت نماز و روزه را بسیار بالا میبرد. یعنی به عبارتی روزه بدون کار فضیلت زیادی ندارد. ولی در سالهای اخیر ماه روزه به عنوان ماهی که در آن به عنوان کم کردن ساعات کار، ارباب رجوع سرگردان میشوند و جامعه دچار یک نیمه تعطیلی عجیب میشود.
رضا نعمتی، کارشناس مسائل فرهنگی میگوید: ممکن است کسانی که طراح این گونه برنامهها برای ارائه تسهیلات به کارکنان روزهدار ادارات هستند نیتهای شایستهای هم داشته باشند اما باید توجه داشت که این گونه طراحیها عملا به نفع فرهنگ روزهداری نیست، زیرا ساعات کاری فشرده طراحی شده در این ماه چنان ترافیک و فشاری را بر آحاد جامعه تحمیل میکند که واکنش برانگیز است. و از طرفی از آن جا که با پایین آمدن تولید و ثابت ماندن هزینه کارکنان بسیاری از اماکن کاری در این ماه زیانده میشوند ضرری که به کل جامعه اسلامی میخورد از سود احتمالی چند ساعت عبادت و شب زندهداری کارکنان دولت و سایر ادارات بیشتر است. به نظر میرسد که شارع هم در ماه رمضان خواسته که مردم زندگی عادی را در کنار فشار گرسنگی و تشنگی تجربه کنند و چنین تسهیلاتی مخالف آن روح کلی است.
*از دید بزرگان دین
شاید اگر بخواهیم تصویری از سنتهای مطلوب یک رمضان واقعی به چشم ببینیم باید دوباره به خود ادبیات دینی رجوع کنیم تا بسنجیم که آیا کارهای ما مطابق روح تقواست یا خیر؟ برخی از این موارد به شرح ذیل است:
1- حضرت امیر مومنان(ع) در پیامی که به عثمانبن حنیف دادند وی را از اینکه بر سفرهای بنشیند که در کنار آن ضعفا و نیازمندان حضور نداشته باشند بر حذر داشتند. حال سؤال اینجاست بسیاری از سفرهها که متأسفانه بعضاً به بودجه بیت المال نیز وصل است چقدر حاوی همسفرگی فقیر و غنی است و چقدر میتواند یکپارچگی تقوای اجتماعی را رقم بزند؟
2- تقوا یعنی رسیدگی بیشتر به اعمال و رفتار. بر همین اساس میتوان از خود پرسید حرکتها و اعمال ما چگونه در ماه رمضان بهتر و سنجیدهتر میشود؟
آیا در ماه رمضان برآنیم که صفتهای نیک خود را افزایش داده و صفتهای نادرست خود را کم کنیم یا در مجالس افطاری آنهایی که مورد علاقه ما نیستند را دعوت نمیکنیم و از سنتهای زیبای ماه رمضان برای تسویهحسابهای شخصی بهره میبریم؟
3- در ادبیات دینی و بیان معصومین (ع) روزه مصداقی از صبر است و جامعه ما محتاج صبر در شداید و بلاها. باید دید که ماه رمضان چگونه میتواند به صبور شدن و از خود گذشتگی ما کمک کند؟
سنجش این شکیبایی در عرصههای مختلف دشوار نیست. از صبری که در ترافیک و مترو و اتوبوس باید از خود نشان دهیم تا صبری که باید در برابر تحریمها و دشمنیهای سیاسی عامل آن باشیم. هرچه باشد رفتار و کردار امروز ما تا چه حد با این رویه صبر مطابقت دارد؟
4- بر اساس آیات قرآنی و روایات، رمضان ماه قرآن است و به بیان امیر سخن «مبادا در عمل کردن به قرآن کسی از شما پیشی بگیرد!» راهی جز این وجود ندارد که به قرآن رجوع کنیم و فهم قرآن کریم را سرلوحه برنامههای زندگی خود قرار دهیم. کاری که با روخوانی مطلق و تنها به نیت ثواب در ماه رمضان نمیتوان به آن رسید.
