محمد مصطفی نژاد - تعطیلات آخر هفته است و نمی دانید به کجا بروید، دلتان میخواهد از مکانی نو دیدن کنید که هم از بعد توریستی و تاریخی دارای ارزش باشد و هم بار فرهنگی مثبتی را برای فرزندانتان به ارمغان بیاورد. از سویی سفر یک روزه به استانهای مهد فرهنگ و تمدن کشور نیز برایتان میسر نیست ولی ناامید هم نشوید چون در فاصلهای حدوداً 138 کیلومتری از پایتخت، مجموعهای تاریخی، فرهنگی و طبیعی انتظارتان را میکشد. بدانید که این مجموعه دیدنی که از آن سخن میگوییم در منطقهای کوهستانی واقع شده که آب و هوای آن سرد است و مناسبترین فصل برای بازدید از آن همین فصل تابستان است ؛ پس از هم اکنون برنامه ریزی کنید و آخر این هفته قلعه الموت را از دست ندهید، قلعه الموت جذابیتهای بسیاری برای سفری یک روزه و اگر اهل اتراق در چادر هستید دو روزه دارد.
موقعیت استراتژیک قلعه الموت
قلعه الموت یکی از منحصر بفرد ترین قلعههای تاریخی کشور به شمار میرود که در شمال شرقی روستای گازرخان در استان قزوین و بر فراز کوهی از سنگ به ارتفاع حدود 220 متر از زمینهای اطراف و بیش از 2100 متر از سطح دریا واقع است. محل بنای این قلعه و شیوه ساخت آن چنان متبحرانه انتخاب شده بود که وجود پرتگاههای مخوف در جبهه غربی، شرقی و جنوبی، وجود خندق در برخی قسمتهای دامنه کوه، مسدود ساختن شیارهای دیواره صخرهای بنا، مورب ساختن دیواره بالایی آن و همچنین ایجاد تنها یک راه و دروازه ورودی در انتهای ضلع شمال شرقی قلعه، این قلعه را در سیر زمان از گزند دشمنان در امان داشته و آن را به دژی مستحکم بدل نمود.
معرفی مجموعه تاریخی، فرهنگی و طبیعی الموت
الموت از دیرباز جایگاه حفاظت، رشد و شکلگیری مذهب شیعه بوده و بروز مراحل مختلف آن از شیعه علوی تا شیعه اسماعیلیه و شیعه دوازده امامی بوده است. این امر موجب شده که الموت در سدههای نخستین و میانه اسلام به مهمترین مرکز علمی، فرهنگی و مذهبی تبدیل شود چنانکه خواجه نصیر الدین طوسی نیز مدت 22 سال از عمر خود را صرف انجام مطالعات دینی و نجومی در قلعه الموت نمود .
قلعه الموت از نظر فرهنگی، تاریخی و طبیعی از جایگاه مهمی برخوردار است. بخشی از ارزشهای طبیعی این مجموعه مربوط به کوهها و بلندیها و صخرههای شیبدار آن است.
حمیده چوبک، مدیر پایگاه میراث فرهنگی قلعه حسن صباح الموت، درباره راز این قلعه تاریخی میگوید :
دژ حسن صباح با وجود 2 هکتار فضای زیستی و معماری، پیش از دوره اسماعیلیان، جایگاه شیعیان علوی بود اما بعدها از سوی حسن صباح به عنوان مقر فرماندهی انتخاب شده و «الملک الله» (سرزمین الهی ) خوانده شد. از آن پس این مجموعه تاریخی به مدت 170 سال بعنوان مرکز علمیه و فرهنگی و نیز مرکز حکومتی توسط حسن صباح و جانشینانش مورد استفاده قرار گرفت. طبق متون و اطلاعات موجود، این دژ ظرفیت اقامتی حدود 8000 نفر را داشته است و تمام فضاهای آن به طور کامل مورد استفاده قرار گرفته است .
چوبک در ادامه میافزاید : این قلعه دارای دروازهها و دیوارههای محکم استحفاظی بوده و دارای دو بخش قلعه پایین و قلعه بالاست. بخش قلعه پایین شامل راههای دسترسی، دروازهها و اتاقهای نگهبانی است و اما قلعه بالا نیز با حدود 200 متر مربع مساحت، مقر فرماندهی بوده که با پلکانها و برجهای دیده بانی حفاظت میشده است ؛ این بخش دارای یک صحن اصلی به ابعاد 100 متر مربع است که دارای تزئینات پر کار آجرکاری، دروازه شمالی، ایوان شمالی و ایوان جنوبی میباشد، تماماً با آجر و کاشی تزئین شده و در حال حاضر حدود 5 متر بیشتر از آن باقی نمانده است ؛ تخمین زده میشود که این بنا پیشتر گنبد خانهای به ارتفاع بیش از 12 متر بوده که هم اکنون از بین رفته است .
لایههای تاریخی الموت
قلعه الموت دارای حداقل سه دوره تاریخی و ساختاری است. بیشتر فضاهای معماری متعلق به دوران پیش از اسماعیلیه این قلعه در دوره اسماعیلیان و در سال 654 هجری قمری به سبب حمله مغول ویران شد و از بین رفت.
پس از تخریب، این قلعه مجدداً در دوره صفویه احیا شد و به عنوان تبعیدگاه یا فراموشخانه برای اسارت ناراضیان و شاهزادگان مخالف حکومت مرکزی مورد استفاده قرار گرفت.
پس از آن در آخرین لایه تاریخی این قلعه، آثار مربوط به اسکانهای موقت حکومت قاجار به چشم میخورد .
چوبک در خصوص امکان کشف لایههای تاریخی دیگر در این مجموعه میگوید : ما همواره در کاوشهای این مجموعه تاریخی سعی کردهایم که به منظور حفظ اصالت و تمامیت اثر ضمن حفاظت از لایههای مختلف این قلعه به لایههای پایینتر آن راه پیدا کنیم .
اما در آخرین لایهها به صخره و آثار مربوط به دوران اسماعیلیه دست پیدا کردیم. بنابر این دیگر لایههای دیگری وجود ندارد و ما تنها سه دوره داریم.
حمیده چوبک در ادامه در خصوص تاریخ دقیق ساخت این بنای تاریخی میگوید : طبق متون گفته میشود که این قلعه در سده سوم هجری و دوره علویانی ساخته شده که جزو دیلم بودند اما لایه اصلی این بنا از قرن پنجم تا هفتم هجری (طی 170 سال حکومت اسماعیلیان ) بنا نهاده شده است .
قلعه الموت در آستانه سیاهه آثار جهانی
مجموعه تاریخی الموت هم دارای جایگاهی منطقهای و هم فرا منطقه است، چنانچه در سطح ملی با قلعههای سایر شهرهای ایران چون خراسان و در خارج از کشور نیز با قلعههای کشور سوریه در ارتباط بوده است. از سویی این مجموعه صاحب چندین معیار مهم ثبت جهانی است که از میان آنها میتوان به وجود نشانه هایی از نبوغ انسانی در معماری صخرهای آن، جایگاه مهم این ابنیه تاریخی در باورهای مذهبی مردم به عنوان عرصه ظهور مذهب شیعه و تداوم آن تا شیعه 12 امامی و توأم بودن منظر طبیعی، فرهنگی و تاریخی اش اشاره کرد .
به رغم وجود این مزیتهای فرهنگی و تاریخی سخت میتوان باور کرد که این مجموعه عظیم تاریخی نتواند در سطح آثار جهانی نیز به زیبایی بدرخشد. ثبت در فهرست پایگاههای جهانی شایسته قلعه الموت است و مدیر پایگاه میراث فرهنگی الموت نیز نوید آن را میدهد که پرونده ثبت جهانی این قلعه تاریخی به زودی در پاییز سال جاری آماده و به سازمان جهانی یونسکو فرستاده خواهد شد .
چوبک میگوید :هم اکنون قلعه الموت به عنوان یکی از نامزدهایی که مورد تأیید سازمان جهانی یونسکو قرار گرفته در لیست موقت این سازمان ثبت شده است .
تنها کافی است که نقشه ها، مدارک و اسناد لازم جهت منطبق سازی پروندهی الموت با شرایط و استانداردهای یونسکو فراهم آید که این امر به اعتقاد وی تا پاییز امسال آماده خواهد شد و ایران حضور پایگاه میراث فرهنگی خود را در میان 10 پایگاه جهانی خود تجربه خواهد نمود. حضور در عرصه جهانی، جدا از بر افراشتن نام ایران در میان تمدنهای صاحبنام جهان و تبدیل کردن قلعه الموت به یک هدف گردشگری بین المللی، مصونیت و حفاظت هر چه بیشتر آن را نیز در پی خواهد داشت. چرا که یک پایگاه جهانی مستلزم حفظ اصول جهانی است.
شبهای نورانی الموت در انتظار بازدیدکنندگان
«در حال حاضر خوشبختانه بازدید مردم از قلعه الموت بسیار خوب و روز افزون است» چوبک با اشاره به این مطلب میگوید : یکی از عوامل مهمی که موجب این استقبال روز افزون شده است فعالیت پایگاه در انجام پژوهشهای دامنه دار است. گاه بسیاری از بازدید کنندگان حین بازدید مدعی آنند در حالی که هر چند سال یک بار برای دیدن آثار تاریخی به اصفهان یا شیراز میروند ولی ممکن است در سال چندین بار برای بازدید از قلعه تاریخی الموت مراجعه کنند و این بدان خاطر است که هر سال کاوشهای جدیدی در الموت انجام شده و در نتیجه یافتههای جدیدتری به مجموعه اضافه میشود.
وی در ادامه با تأکید میگوید : به همین خاطر نیز لازم است که بر فعالیتهای زیر ساختی برای گردشگران و ایجاد امکانات لازم افزوده شود؛ انجام این اقدامات در طرحهای بلند مدت پیش بینی شده است و این امر در کنار شروع سفرهای تابستانه باز هم بر تعداد گردشگران میافزاید .
آنچه گفته شد تنها بخشی از جاذبههای قلعه تاریخی الموت است ؛ در حال حاضر چنانچه به الموت سری بزنید نورپردازیهای اطراف آن بیش از پیش بر زیبایی این بنای تاریخی افزوده است و بازدیدکنندگان به سبب این امکانات میتوانند همه روزه از ساعت 6 صبح الی 8 شب از منظر فرهنگی، تاریخی و طبیعی قلعه الموت دیدن نمایند.
برای رسیدن به قلعه الموت پس از طی اتوبان قزوین و رسیدن به عوارضی دوم اتوبان کرج_قزوین، جاده فرعی را که به سمت راست میرود در پیش بگیرید. از این نقطه حدود 120 کیلومتر تا قلعه فاصله است. در جاده علائم راهنمایی به سمت «معلم کلایه» وجود دارد. در بیست کیلومتری «معلم کلایه» جاده به دو راه تقسیم میشود. به جاده سمت راست خود بروید. در 9 کیلومتری معلم کلایه نیز یک تابلوی بزرگ راهنما بر سر دو راهی وجود دارد که اگر آن را مستقیماً ادامه دهید پس از طی 38 کیلومتر به قلعه میرسید و اگر به سمت چپ بپیچید پس از طی هشت کیلومتر به اثر طبیعی ملی دریاچه اوان (بازمانده دریاچه بزرگ کاسپین) میرسید. غذاخوری کاج، مجموعه باغ رستورانهای رزجرد، باغ رستوران اکبرشاهی، غذاخوری قسطین لار، غذاخوریهای معلم کلایه، باغ رستوران گلستان در غرب، دژحسن صباح، خانه رفاه معلم درغرب دژحسن صباح، مهمانسرای کوهساران درمیدان گازرخان، کاشانههای خانه روستائیان در روستای گازرخان برای اقامت شبانه روزی در منطقه و کاشانه سمیعی، کاشانه یاسر ابن علیپور، کاشانه احمد نایبی، کاشانه، هتل گرمارود در پای دژ نویزرشاه در گرمارود آماده پذیرایی از شماست. در روستاهای سرراه فروشگاههای مواد غذایی و نانوایی، در پای دژ حسن صباح پارکینگ، در پشت پایگاه سرویسهای بهداشتی زنانه و مردانه و در میانه راه پلههای دژ نیز، سایبان برای استراحت وتوقف وجود دارد. برای نماز بازدیدکنندگان نیز مسجد درمیدان گازرخان آماده است؛ آخر هفته خوبی داشته باشید.
