اگر این روزها از کشور پرتغال، حرف بزنیم، یاد تیمهای فوتبال این کشور میافتیم حتماً، بنفیکا و پورتو و لیسبون. فوتبالیستهایی مثل کریستیانو رونالدو و لوییز فیگو و نونو گومژ به ذهنمان میرسد. ولی آیا فکر میکنید برای هموطنان ما در حدود 400 سال پیش، نام این کشور با سلاطین دنیای توپ گرد، گره خورده بود؟ معلوم است که نه، پس بیراه نیست برای ایرانیهای عهد صفویه و شاه عباس، نامی مثل آلفونسو آلبوکرک، همان سردار از دماغ فیل افتاده پرتغالی، نماد این استعمارگر کهنه کار بود. سردار استعمارگری که اولین کارش، ساختن برج و بارو و قلعه در خاک ایران بود. در قسمتی از سرزمین ما که جزیرههای جنوب بندرعباس و استان هرمزگان کنونی را تشکیل میدهد.
ساحتی در جزیره دلفینی
اگر شانس بیاورید، اگر بتوانید بلیت کشتیها و لنجهایی که مردم و بار را بین لنگرگاه قشم و اسکلههای بندرعباس جابه جا میکنند، گیر بیاورید، اگر باد مخالف نوزد و موجهای بلند خلیج فارس، خیس آبتان نکند، میتوانید در سمت شرق لنگرگاه قشم، قسمتی از یادگار پرتغالیها را در قشم ببینید. جزیره قشم که از بالای مانند دلفینی است که باله هایش را باز کرده، زمانی در تسخیر امپراتوری نوظهور پرتغال بود. ولی حالا از این امپراتوری پرطمطراق تنها ویرانهای از سنگ و ساروج باقی مانده و یکی دو برج و باروی فرو ریخته که حالا شده است قسمتی از آثار ملی ایران.
قلعه پرتغالیهای قشم، در انتهای کوچهای خلوت است که در آن زنان و کودکان پاکستانی، فراوان تردد میکنند. سه نخل بلند درمقابل قلعه، گردن افراشته و حالا از داخل برج و باروی سمت شمال قلعه، که زمانی دیدبانان پرتغالی در آن پاس میدادند، میتوان زمین بازی بچههای آفتاب سوخته قشم را دید و بعد ساحل آبی خلیج همیشه فارس را.
داخل قلعه، یکی دو حفره بزرگ در دل زمین است که میگویند تونلی مخفی هم در آن ساخته بودند تا در زمان فرار بتوانند بی سر و صدا، میدان را ترک کنند، ولی حالا، این حفرهها را شاخ و برگ درختان بومی پر کرده و دیگر کسی نمانده تا فرار را بر قرار ترجیح بدهد.
در آبان 1387 نیز در پی حفاریهای شرکت برق در محدوده 500 متری قلعه پرتغالی ها، تونل قدیمی متصل به این قلعه در شهر قشم، کشف شد.
این تونل که به قلعه پرتغالیها متصل است، راه فرار فرماندهان و نیروهای نظامی پرتغالی و همچنین مکان نگهداری مهمات نظامی آنان بوده است. این تونل تا محدوده میدان سعدی شهر قشم به طول حدود سه کیلومتر، ادامه دارد.
گفته می شود که این گذرگاه مخفی براساس برخی روایات از قلعه پرتغالیها در شهر قشم تا غارهای خربس (در 15 کیلومتری جنوب شهر قشم) نیز ادامه دارد.
توپهای زنگ زده
در یکی از این حفرههای زیرزمینی، دو سه عراده توپ بسیار قدیمی و زنگ زده، در میان تلی از زبالهها افتاده است. دیدن این توپهای چند تنی، حالتی دو گانه را در انسان زنده میکند. از یک طرف، میدانی این اشیای جنگی، تاریخی 400 ساله دارند و از سوی دیگر، میبینی این لولههای قطور و زنگ زده، زمانی به سمت خاک ایران نشانه رفته بودند تا سینه هموطنان را بشکافند. حالا معلوم است این خاک کهن، لوله هر توپی را که به سمتش نشانه برود، به خاک میافکند. بله، این سلاحهای آتشین که زمانی باعث میشد امثال ژنرال آلبوکرک بر جهان حکومت کنند، امروز حتی ارزش بازیافت فلزشان را هم ندارند، ولی ایران، زنده است و هنوز نامش پاینده ترین نامها برای ماست.
تاریخچهای برای قشم
ولی قلعه پرتغالیها در قشم، امروزه یکی از عبرتهای آموزنده تاریخ است. پرتغالیها در سال 1507 میلادی به فرمان «آلفونسو آلبرکرک» این قلعه را در جزیره قشم ساختند. آلبوکرک، جزایر دهانه خلیج فارس را تصرف کرده و از این طریق بر راه بازرگانی دریایی بین هند و اروپا تسلط یافت، چیرگی پرتغالیها براین آبراه مهم دریایی 110 سال طول کشید. در این مدت آنها به ساختن دژها و استحکاماتی پرداختند که از آن جمله دژهای هرمز، قشم و لارک است.
قلعه ساروجی قشم
قلعه قشم با مساحتی بیش از 2 هزار متر مربع از سنگهای آهکی و گچی با ملاط ساروج محلی ساخته شده و طی یک قرن چندین بار استحکام بخشی یافته است. این دژ راست گوشه است. چهاربرج در چهارگوشه و بازوهایی بلند دارد که توپ و منجنیقها برروی پهنای آن مستقر میشدهاند قلعه قشم کاربردی چون یک انبار بزرگ یا جای نگهداری مهمات و سلاح داشته که در مواقع اضطراری به دیگر دژها کمک میرسانده است. قلعه پرتغالیها یک قلعه تدارکاتی بود که برای ارتباط با قلعه هرمز و رساندن تدارکات و خدمات به این قلعه مرکزی در قشم ساخته شده بود.
دلاوری به نام امامقلی خان
قصه قلعه پرتغالیها با نام سرداری از ایران گره خورده است. کسی که مجسمه اش را در یکی از میدانهای مرکزی قشم، ساختهاند تا مردم این دیار همیشه به یاد داشته باشند چه کسانی برای آزادی آنها در این آب و خاک جنگیده اند.
در تاریخ این جزیره نوشتهاند امام قلی خان در ربیع الاول سال۱۰۳۱با پنج هزار سپاهی به بندر جرون یا گامبرون (بندر عباس کنونی) آمد و فوراً قسمتی از همراهان خود را به سرکردگی اماقلی بیگ ممسنی به تسخیر قلعه پرتغالی قشم فرستاد. سپاهیان ایران از خشکی و دریا قلعه را به باد گلوله گرفتند در این وقت قریب ۲۵۰عرب از مردم جلفار و دولت پرتغالی از قلعه دفاع میکردند و روی فریره فرمانده بحری هرمز نیز در میان ایشان بود. قشون پرتغالی و عرب به زودی احساس کردتد که در مقابل حملات لشکریان ایران و توپهای آنان نمیتوانند کاری از پیش ببرند. به این جهت دست از دفاع برداشتند و فرمانده خود را به تسلیم مجبور ساختند و ایشان تسلیم شدند. پرتغالیها و فرمانده بحری هرمز را انگلیسیها دستگیر کردند، ولی اعراب و ایرانیانی که به دشمن پیوسته بودند به دست سپاهیان اما قلی خان افتادند و به جرم همدستی با کفار و خیانت به میهن، مجازات شدند. بعد از فتح لشکریان قشم، امامقلی خان قسمتی از قوای خود را به عنوان ساخلو در آن جزیره گذاشت و با کشتیهای متحدان خود به بندرعباس برگشت.
