سراب فروش آثار هنری در پایتخت

استانداردهایی که آرت اکسپوی تهران ندارد

علی خدایی بیجاری - برگزاری آرت اکسپوها(نمایشگاه‌های فروش آثار هنرهای تجسمی) در ایران اتفاق بسیار خوشایندی است که می‌توان از آن به عنوان حلقه مفقوده و دیریافته پروسه تولید تا فروش هنرتجسمی کشور نام برد. این حرکت که با نگاه و تبعیت از بازارهای حراج کشورهای دیگر، چند سالی است که در ایران پا گرفته است باید با دقت و مطالعه و با در نظر گرفتن شرایط اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی حال حاضر کشور پیش برده شود. چرا که برای امر حراج تنها توافق هنرمند و خریدار کافی نیست. آنچه که ضروری به نظر می‌رسد توجیه دوستداران و خریداران این آثار از سوی وزارت ارشاد و نهادهای وابسته به جریان اکسپو، به عنوان پشتیبان برگزاری این نمایشگاه‌ها است؛ به این معنی که مفهوم و دیدگاه خرید از یک مغازه فروش تجاری و به اصطلاح بازاری، با سرمایه‌گذاری به وسیله خرید از آرت اکسپوها، باید تمییز داده شود. از سویی دیگر نباید هر اثری که فاقد تعاریف از پیش تعیین شده که برای یک اثر هنری در نظرگرفته می‌شود، به اکسپو راه یابد؛ مثلاً درصد مالیات و کمیسیونی که از فروش یک اثر برای نهاد برگزاری اکسپو در نظر گرفته می‌شود، ‌توجیه راهیابی بعضی از آثار فاقد ارزش هنری به آرت اکسپوهاست؛ که اگر این تفکر را درست بدانیم، می‌توان گفت خریدار چنین اثری نقدینگی خود را بابت هیچ پرداخته است. چون پس از خرید یک اثر هنری باید آن اثر روز به روز با رشد و تعالی هنرمند صاحب اثر دارای ارزش افزوده شود و پس از مرگ هنرمند اثر در اختیار خریدار به اثری موزه‌ای تبدیل خواهد شد و در نهایت ثروتی عظیم چه مادی و چه معنوی برای خریدار به ارمغان خواهد آورد. به همین جهت لازم است انتخاب آثار پیشنهادی به دبیرخانه اکسپو حتی در چند مرحله و توسط کارشناسان هنرهای کاربردی، تاریخ هنر، متریال و مواد و... مورد ارزیابی قرار گیرد. نکته‌ای که مشروط به اعمال انتخاب و ارزیابی صحیح می‌تواند به عنوان هدفی فرعی برای هنر آینده کشور قابل برداشت باشد، غنای موزه‌ها و درخشش بیشتر از پیش نام ایرانمان در آ‌ینده خواهد بود.نکته‌ای که قابل تأمل به نظر می‌رسد و بارها از زبان مسؤولان وزارت ارشاد به عنوان اتفاقی شاخص مورد اعتماد و تعیین کننده، شنیده شده است برگزاری اکسپوها توسط بخش خصوصی و گالری‌داران است. این اتفاق می‌تواند اتفاقی سهل و ممتنع باشد. از سویی نمی‌توان قدرت اجرایی خوب اعم از چیدمان آثار نورپردازی و سالن‌های دسته بندی شده را توسط نگارخانه داران و دفتر تجسمی را انکار کرد ولی از سویی دیگر قیمت آثار و شاخصه‌های تعیین کننده یک اثر برای ورود به اکسپو توسط گالری‌هاست، چنانکه در اکسپو 88 شاهد رشد بی‌رویه قیمت و رقم خیره کننده آثار بوده‌ایم به گونه‌ای که کمترین و بیشترین مبلغ تعیین شده بین 500 هزار تومان تا بیست میلیون تومان متغیر است و نکته جالب اینجاست که در بسیاری از تابلوها مبالغ را خود هنرمندان تعیین کرده‌اند. این اتفاق جمله‌ای از «مارسل دوشان» نقاش معاصر را در ذهن تداعی می‌کند که می‌گوید: «هر چه هنرمند، هنرش بداند،‌هنر است». جالب اینجاست که گالری‌داران اروپا و آمریکا، بی‌توجه به نظریه‌های فلاسفه در خصوص اثر هنری، این جمله دوشان را سرلوحه فعالیت‌های خود قرار داده‌اند.چانه‌زنی برای نیم درصداولین آرت اکسپوی تهران در سال 83 و در تالار وحدت گشایش یافت که برگزارکننده آن خود وزارت ارشاد بود. این روند در حالی ادامه پیدا کرد که با یک تأخیر چهار ساله دومین دور آرت اکسپو در سال 87 افتتاح شد و به فعالیت خود ادامه داد و از این زمان بود که وزارت ارشاد تصمیم گرفت اداره اکسپو را به بخش خصوصی واگذار کند و خود نقش حمایتی داشته باشد ولی با مواجهه با فروش کم اکسپو 87 وزارتخانه دوباره سراغ زنده کردن طرح خرید آثار هنری از بودجه عمرانی دستگاه‌های دولتی رفت و آن را به مجلس ارائه کرد.اما بر خلاف تصورات مسؤولانی که به تصویب این طرح خوشبین بودند، این طرح ابتدا به ساکن مورد بی‌مهری قرار گرفت و از سوی نمایندگان رد شد و مجلس در برخورد با اعتراضات هنرمندان و مسؤولان به حذف طرح نیم درصدی خرید آثار هنری با جوابی که «این خریدها بوی رانت می‌دهد»، تعجب همگان را برانگیخت، اما با جدیتی که از سوی وزارت ارشاد اعمال شد، طرح نیم درصد دو مرتبه در سال 88 روانه مجلس شد. محمود شالوئی در مراسم افتتاحیه جشنواره هنرهای تجسمی 88 در موزه هنرهای معاصر با نقل به مضمونی اینچنین عنوان کرد:‌من به مجلس رفتم و با نمایندگان ملت درباره اختصاص نیم درصد از بودجه سازمان‌های دولتی به خرید آثار تجسمی صحبت کردم و این طرح از سوی نمایندگان مورد استقبال قرار گرفت. شالوئی در مورد تصویب شدن این طرح از سوی مجلس می‌افزاید: با تصویب این طرح بودجه خرید آثار هنری دو برابر می‌شود، بنابراین ما می‌توانیم در سال آینده (89‌) رقم خرید آثار را به 10 برابر افزایش دهیم.افتتاحیه آرت اکسپوی 88در روز افتتاحیه آرت اکسپو در خانه هنرمندان که با حضور محمدحسین ایمانی خوشخو، معاون هنری وزارت ارشاد و محمود شالوئی، مدیر کل دفتر هنرهای تجسمی این وزارتخانه برگزار شد، ایمانی در خصوص تصویب طرح فوق اظهار امیدواری کرد. وی در گفت‌وگویی اختصاصی با «جوان» درباره پیشنهاد این طرح به مجلس گفت: در کمیسیون فرهنگی دو سال قبل این پیشنهاد تصویب شد، امسال هم مجدانه‌تر از سال گذشته در حال پیگیری است و امیدواریم کمیسیون تلفیق هم نسبت به این موضوع بتواند بیشتر از سال گذشته توجیه باشد و تأثیرات این مصوبه بیشتر در جریان قرار گیرد.در این گفت‌وگو محمود شالوئی نیز حضور داشت و در پاسخ به «جوان» که از وی پرسید درباره حمایت هنرمندان شهرستانی که با گالری‌داران رابطه‌ای ندارند و با توجه به کار خوبشان گمنامند چه راهکاری اندیشیده‌اید، گفت: «برای هنرمندان شهرستان در نگارخانه هنر ایران که توسط مؤسسه توسعه هنرهای تجسمی راه‌اندازی شده آثارشان به نمایش گذاشته می‌شود.» وی در ادامه سخنانش عنوان کرد:« در مورد هنرمندان گمنام به نظر می‌رسد دستگاه‌های رسمی و خود مرکز تجسمی باید یکی از وظایفشان این باشد که در جهت معرفی و شناسایی این هنرمندان که در کشور پراکنده‌اند، گام بردارند. ما اطمینان داریم که آثار آنها بسیار برجسته است و قابلیت حضور نه تنها در مجامع ملی بلکه جهانی را دارد. شالوئی در پاسخ آخرین سؤال «جوان» که چگونگی دو برابر شدن بودجه خرید آثار هنری و خرید 10 برابری را جویا شد عنوان کرد که مابقی بودجه و مبلغ قسمت اعظم خرید را وزارتخانه بر عهده خواهد گرفت.(؟!)آیا طرح نیم درصد تصویب خواهد شد؟آنگونه که از شواهد پیداست در صورت رد یا تصویب طرح نیم درصد بودجه جهت خرید آثار تجسمی، توفیق چندانی نصیب حال هنرمندان نخواهد شد، زیرا با نگاهی به اوضاع اقتصادی کشور، نمایندگانی که در سال گذشته به این طرح رأی مخالف دادند و حضور اکثریت قریب به اتفاق آنان در مجلس و استناد به نظرات جواد آریامنش، نایب رئیس کمیسیون فرهنگی مجلس که معتقد است: هر چه اعتبارات جاری در کشور افزایش پیدا کند و اعتبارات عمرانی در آن کاهش یابد، جامعه به سمت مصرفی شدن پیش رفته و فعالیت‌های عمرانی و اقتصادی در کشور کمتر خواهد شد. نمایندگانی که با نگاه کاهش تورم و رونق اشتغال به بودجه نگاه می‌کنند اعتقاد دارند که نباید تحت عناوین مختلف بودجه عمرانی را کاهش داده و بر بودجه‌ جاری افزوده شود!به همین دلیل امکان مخالفت با چنین طرحی در مجلس وجود دارد؛ از سویی دیگر اگر بر فرض محال این بودجه نیز تصویب شود، به نظر می‌رسد بخشی از آن صرف نو نوار کردن ظاهر ساختمان‌های دولتی تحت نظر وزارت ارشاد خواهد شد. زیرا در گفت‌وگوی اختصاصی که ایمانی خوشخو با «جوان» داشت در بخشی از صحبت‌‌هایش به نکته فوق اینگونه اشاره کرد:
«‌... اگر دستگا‌ه‌های دولتی موظف باشند که بودجه‌ای را صرف خرید آثار هنرهای تجسمی بکنند و این اتفاق بیفتد، اتفاق خوبی است، هم ظاهر ساختمان‌های دولتی را عوض می‌کند و هم برای کمک به هنرمندان و خرید آثارشان خیلی می‌تواند مفید باشد.» نهایتاً‌ می‌توان به این نتیجه رسید که رتق و فتق امور ساختمان‌های وزارت ارشاد در اولویت اختصاص بودجه در صورت تصویب قرار دارد که طرح فوق به نام هنرمندان و به کام ساختمان‌های وزارت ارشاد خواهد بود. بنابراین می‌توان از مباحث فوق نتیجه‌گیری کرد که در صورت رد یا تصویب چنین طرحی هنرمندان حوزه تجسمی عملاً کمترین توفیق از این طرح نصیب حالشان می‌شود.