جوان آنلاین: قطر در حالی برای میانجیگری میان ایران و امریکا تلاش می‌کند که خود یکی از بزرگ‌ترین آسیب‌دیدگان اقتصادی جنگ اخیر بوده است. کاهش ۹۶ درصدی صادرات گاز مایع این کشور در شش ماه نخست جنگ و از دست رفتن حدود ۲۴میلیارد دلار درآمد صادراتی، تنها بخشی از خسارت‌های دوحه است. آسیب به تأسیسات راهبردی راس‌لفان نیز بخشی از ظرفیت صادراتی قطر را برای چند سال از مدار خارج کرده است. با این حال، دوحه همچنان تلاش می‌کند مسیر مذاکرات تهران و واشینگتن را باز نگه دارد، اما چرا میانجیگری برای کشوری که هم میزبان نیرو‌های نظامی امریکا در منطقه است و هم از پیامد‌های جنگ آسیب دیده، تا این اندازه اهمیت دارد؟
برای پاسخ به این پرسش باید به جایگاه انرژی در اقتصاد قطر و وابستگی راهبردی این کشور به تنگه هرمز توجه کرد. قطر طی دهه‌های گذشته با سرمایه‌گذاری گسترده در صنعت گاز طبیعی مایع‌شده (LNG)، به یکی از بزرگ‌ترین صادرکنندگان گاز جهان تبدیل شده است. این کشور برای رساندن گاز خود به بازار‌های دوردست آسیا و اروپا، زیرساخت‌های عظیمی در حوزه مایع‌سازی، ذخیره‌سازی و حمل‌ونقل دریایی ایجاد کرده است. با این حال، همین الگوی توسعه اقتصادی، آسیب‌پذیری مهمی برای دوحه به وجود آورده است؛ وابستگی تقریباً کامل صادرات LNG به عبور از تنگه هرمز. از این منظر، ادامه تنش در منطقه برای قطر صرفاً یک مسئله سیاسی یا امنیتی نیست، بلکه مستقیماً با مهم‌ترین منبع درآمد و آینده اقتصادی این کشور ارتباط دارد.
وابستگی اقتصاد قطر به تنگه هرمز
براساس داده‌های آژانس بین‌المللی انرژی (IEA)، در سال ۲۰۲۵ بیش از ۱۱۲ میلیارد مترمکعب گاز طبیعی مایع از تنگه هرمز عبور کرده که نزدیک به یک‌پنجم تجارت جهانی LNG را تشکیل می‌دهد. حدود ۹۳ درصد صادرات LNG قطر نیز از این مسیر انجام می‌شود. آژانس بین‌المللی انرژی تأکید می‌کند که برای انتقال این حجم از گاز قطر به بازار‌های جهانی، مسیر جایگزین عملیاتی وجود ندارد. خط لوله دلفین که قطر را به امارات و عمان متصل می‌کند، بخشی از نیاز‌های منطقه‌ای را تأمین می‌کند، اما ظرفیت مازاد آن برای جایگزینی صادرات دریایی قطر کافی نیست. این وضعیت با شرایط عربستان سعودی و امارات تفاوت دارد. این کشور‌ها برای انتقال بخشی از نفت خود، علاوه بر مسیر دریایی، از خطوط لوله‌ای استفاده می‌کنند که امکان دور زدن تنگه هرمز را فراهم می‌کند، اما قطر برای صادرات عمده گاز خود چنین امکانی ندارد. به همین دلیل، اختلال در تردد کشتی‌ها در تنگه هرمز می‌تواند تقریباً تمام زنجیره صادرات گاز این کشور را تحت تأثیر قرار دهد.
البته انتخاب مدل صادرات LNG نیز بخشی از راهبرد اقتصادی قطر بوده است. این شیوه به دوحه امکان می‌دهد بدون وابستگی به شبکه خط لوله یک کشور واسطه، گاز خود را به بازار‌های مختلف جهان صادر کند و از انعطاف بیشتری در انتخاب مشتریان برخوردار باشد. با این حال، جنگ نشان داد که انعطاف‌پذیری در بازار مقصد، لزوماً به معنای برخورداری از امنیت در مسیر انتقال نیست.
راس‌لفان؛ ضربه به قلب صنعت گاز قطر
یکی از مهم‌ترین خسارت‌های جنگ به اقتصاد قطر، آسیب به تأسیسات صنعتی راس‌لفان است؛ مجموعه‌ای که قلب صنعت LNG این کشور و از بزرگ‌ترین مراکز فرآوری گاز در جهان به‌شمار می‌رود. در پی حملات موشکی ایران در ۱۸ و ۱۹ مارس ۲۰۲۶، دو واحد از ۱۴ واحد تولید LNG قطر و یکی از دو تأسیسات تبدیل گاز به مایعات (GTL) آسیب دیدند. سعد الکعبی، وزیر مشاور در امور انرژی و مدیرعامل شرکت دولتی قطر انرژی، اعلام کرد که این خسارت‌ها حدود ۱۷ درصد ظرفیت صادرات LNG کشور را از مدار خارج کرده است. به گفته او، ظرفیت سالانه ۱۲.۸ میلیون تن گاز تحت تأثیر قرار گرفته و تعمیر تأسیسات آسیب‌دیده ممکن است سه تا پنج سال زمان ببرد. الکعبی همچنین درآمد سالانه ازدست‌رفته ناشی از این آسیب‌ها را حدود ۲۰ میلیارد دلار برآورد کرد. اهمیت این خسارت در آن است که حتی با پایان جنگ و بازگشایی تنگه هرمز نیز تمام مشکلات قطر برطرف نخواهد شد. اختلال در مسیر صادرات ممکن است با برقراری امنیت دریایی پایان یابد، اما بازسازی تأسیسات آسیب‌دیده به زمان و سرمایه‌گذاری قابل توجهی نیاز دارد. به بیان دیگر، جنگ نه‌تنها درآمد جاری قطر، بلکه بخشی از توان صادراتی این کشور در سال‌های آینده را نیز تحت تأثیر قرار داده است.
۲۴ میلیارد دلار درآمد ازدست‌رفته در ۶ ماه
گزارش ۲۶ اوت ۲۰۲۶ رویترز، تصویر روشن‌تری از ابعاد خسارت اقتصادی قطر ارائه می‌دهد. بر اساس این گزارش، صادرات LNG این کشور در شش ماه نخست جنگ حدود ۹۶ درصد کاهش یافته و تعداد محموله‌های صادراتی از ۵۰۹ محموله در دوره مشابه سال قبل به تنها ۱۸ محموله رسیده است. برآورد رویترز نشان می‌دهد که قطر در این مدت حدود ۲۴ میلیارد دلار درآمد فروش گاز را از دست داده است؛ رقمی معادل حدود پنج ماه درآمد این کشور براساس آمار سال ۲۰۲۵.
در همین دوره، برخی کشور‌های دیگر منطقه توانستند بخشی از صادرات نفت خود را از مسیر‌های جایگزین یا با استفاده از روش‌های غیرمعمول ادامه دهند، اما وابستگی قطر به حمل دریایی LNG، امکان چنین انعطافی را از این کشور گرفت. رویترز همچنین از هدف قرار گرفتن دو نفتکش قطری خبر داد که نشان می‌دهد ناامنی دریایی تنها به توقف صادرات در بنادر محدود نمانده و کشتی‌های حامل انرژی را نیز در معرض خطر قرار داده است. این آمار نشان می‌دهد که قطر از جمله کشور‌هایی بوده که هزینه اقتصادی جنگ را به شکل مستقیم و گسترده تحمل کرده است. برای اقتصادی که بخش مهمی از درآمد و جایگاه بین‌المللی خود را از صادرات گاز به دست می‌آورد، چنین اختلالی نمی‌تواند صرفاً یک زیان موقت تلقی شود.
العدید؛ هزینه میزبانی از امریکا
در کنار خسارت‌های اقتصادی، قطر از نظر امنیتی نیز در معرض پیامد‌های جنگ قرار گرفت. این کشور میزبان پایگاه هوایی العدید است؛ یکی از مهم‌ترین مراکز نظامی امریکا در منطقه که مقر پیشروی فرماندهی مرکزی این کشور (سنتکام) در آن قرار دارد.
در ۲۸ فوریه ۲۰۲۶، همزمان با آغاز حملات امریکا و اسرائیل به ایران، قطر هدف حملات موشکی و پهپادی ایران قرار گرفت. بنابراین میزبانی از زیرساخت‌های نظامی امریکا برای قطر هزینه امنیتی مستقیمی به همراه داشته است. البته دوحه مشارکت در عملیات نظامی علیه ایران را رد کرده و در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز در واکنش به گزارش‌هایی درباره همکاری نظامی با اسرائیل، رسماً اعلام کرد که در هیچ اقدام نظامی علیه کشور‌های همسایه مشارکت نداشته و نخواهد داشت. با این حال، از نگاه ایران، استقرار نیرو‌ها و تجهیزات نظامی امریکا در خاک کشور‌های منطقه، مسئله‌ای جدا از سیاست رسمی دولت‌های میزبان نیست و می‌تواند آنها را در معرض پیامد‌های درگیری قرار دهد.
میانجیگری؛ ضرورتی فراتر از دیپلماسی
با توجه به این شرایط، تلاش قطر برای میانجیگری را نمی‌توان صرفاً به تمایل این کشور برای ایفای نقش دیپلماتیک محدود کرد. دوحه در همسایگی ایران قرار دارد و در میدان گازی مشترک پارس جنوبی ـ گنبد شمالی، منافع اقتصادی مهمی با تهران دارد. از سوی دیگر، این کشور شریک امنیتی امریکاست و میزبان یکی از مهم‌ترین پایگاه‌های نظامی واشینگتن در منطقه محسوب می‌شود. حفظ همزمان این دو رابطه، نیازمند سیاست خارجی متوازنی است که مانع تبدیل‌شدن قطر به یکی از طرف‌های مستقیم منازعه شود.
میانجیگری به دوحه امکان می‌دهد کانال ارتباطی خود را با هر دو طرف حفظ کند و از تبدیل‌شدن اختلافات به یک تقابل گسترده‌تر جلوگیری کند. این نقش همچنین جایگاه سیاسی قطر را فراتر از ظرفیت جغرافیایی و جمعیتی آن افزایش می‌دهد. کشوری که بتواند در شرایط بحرانی پیام‌ها را میان تهران و واشینگتن منتقل کند و زمینه بررسی پیشنهاد‌های دو طرف را فراهم آورد، در معادلات منطقه‌ای به بازیگری اثرگذار تبدیل می‌شود.
تحولات روز‌های اخیر نیز نشان می‌دهد که قطر قصد ندارد این نقش را کنار بگذارد. رویترز در اول نوامبر ۲۰۲۶ گزارش داد که هیئت مذاکره‌کننده ایران برای سومین روز متوالی در دوحه با میانجی‌های قطری گفتوگو کرده است. پیش از آن نیز هیئتی از قطر برای رایزنی با مقام‌های ایرانی به تهران سفر کرده بود. وزارت خارجه قطر در سوم نوامبر اعلام کرد که تلاش‌ها برای نزدیک‌کردن دیدگاه‌های تهران و واشینگتن ادامه دارد و دو طرف در حال بررسی پیشنهاد‌های ارائه شده از سوی میانجی‌ها هستند. نخست‌وزیر قطر نیز در هفتم نوامبر از ادامه تلاش‌ها برای جلوگیری از تشدید بحران خبر داد و نسبت به امکان دستیابی به توافق ابراز امیدواری کرد. نکته مهم این است که میانجیگری قطر به معنای بی‌طرفی کامل این کشور در تمام موضوعات مورد اختلاف نیست. دوحه در کنار تلاش برای پیشبرد مذاکرات، حمله به کشتی‌های خود و تهدید آزادی کشتیرانی در خلیج فارس و تنگه هرمز را محکوم کرده است. این موضع نشان می‌دهد که قطر همزمان دو هدف را دنبال می‌کند؛ جلوگیری از گسترش جنگ و دفاع از منافع ملی خود.
جمع‌بندی
قطر امروز با تناقضی جدی در سیاست خارجی و الگوی توسعه اقتصادی خود روبه‌روست. از یک سو، برای تأمین امنیت خود را به همکاری نظامی با امریکا وابسته کرده است و از سوی دیگر، همین وابستگی و تشدید تقابل منطقه‌ای، امنیت اقتصادی و زیرساخت‌های حیاتی آن را در معرض خطر قرار داده است. کاهش ۹۶ درصدی صادرات گاز، از دست رفتن ۲۴ میلیارد دلار درآمد در شش ماه و آسیب به تأسیساتی که بازسازی آنها ممکن است تا پنج سال طول بکشد، نشان می‌دهد هزینه ادامه جنگ برای دوحه بسیار سنگین بوده است.
در چنین شرایطی، میانجیگری برای قطر، نه صرفاً یک نمایش دیپلماتیک یا اقدام از سر خیرخواهی، بلکه ضرورتی برای حفظ امنیت، احیای اقتصاد و تثبیت جایگاه منطقه‌ای است. دوحه می‌داند که بازگشایی تنگه هرمز به‌تنهایی برای بازگشت به شرایط پیش از جنگ کافی نیست و بدون کاهش تنش با ایران، امنیت بلندمدت صادرات انرژی این کشور نیز تضمین نخواهد شد. از این‌رو، تلاش برای نزدیک‌کردن تهران و واشینگتن را باید بخشی از راهبرد قطر برای جلوگیری از تکرار بحرانی دانست که این‌بار نه‌فقط امنیت منطقه، بلکه پایه‌های اصلی اقتصاد خود این کشور را هدف قرار داده است.
