عراق با راهاندازی خط ریلی شلمچه- بصره بهعنوان کوتاهترین و کمهزینهترین مسیر ارتباطی با ایران میتواند با صادرات فرآوردههای نفتی خود از این طریق به افغانستان، ضمن تنوعبخشی به مشتریان نفتی خود از مزایای تجارت با این کشور نیز بهرهمند شود.
عراق با تولید روزانه ۴ میلیون بشکه نفت در روز تا قبل از فوریه سال ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴) جزو پنج تولیدکننده بزرگ این محصول بود که از این مقدار تولید، بیش از ۳/۳ میلیون بشکه آن صادر میشد. این حجم صادرات بیش از ۸۸ تا ۹۰ میلیارد دلار در سال درآمد را برای عراق به ارمغان میآورد. این میزان بیش از ۸۵ درصد بودجه کشور را تشکیل میداد.
تجاوز امریکا و رژیم صهیونیستی در فوریه ۲۰۲۶ (اسفند ۱۴۰۴) به ایران باعث شد که غرب آسیا با اتفاقات مهمی مواجه شود. یکی از مهمترین آنها، بسته شدن تنگه هرمز بهوسیله ایران برای تأمین امنیت خود بود. این موضوع باعث شد عراق با چالشهایی در صادرات نفت و واردات نیازهای اساسی خود روبهرو شود.
مسئولان عراقی برای حل این مسئله تلاش کردند که مسیرهای جایگزینی را برای صادرات نفت پیدا کنند. در نتیجه انتقال نفت با خطوط لوله به مقاصدی از جمله ترکیه و سوریه و از آنجا به اروپا در دستور کار قرار گرفت که این موارد با چالشهایی روبهرو بود که عبارتند از:
۱. عراق با ترکیه مشکلات مرزی و حتی هیدروپولیتیک دارد که این مسئله تعاملات تجاری را با چالش مواجه میکند.
۲. سوریه نیز هنوز از امنیت پایداری برخوردار نیست. حاکمیت سوریه تحت اداره جولانی با مشکلاتی از جمله حملات رژیم صهیونیستی و وجود گروههای معارض او در داخل حکومت روبهرو است. از طرف دیگر، هزینه ساخت خطوط لوله در داخل سوریه به بیش از ۱۵ میلیارد دلار میرسد و به حدود چهار سال زمان نیازمند است. علاوه بر آن، این خط لوله تنها ظرفیت صادرات ۲میلیون بشکه در روز را داراست.
در نتیجه، مسئولان عراق باید به دنبال راهحل سریع و امن برای صادرات فرآوردههای نفتی خود باشند. در بین راهحلهای موجود، یکی از در دسترسترین گزینههای عراق، اتصال خط ریلی شلمچه- بصره است. این خط ریلی تنها نیازمند ۳۳ کیلومتر ریلگذاری، استملاک اراضی، ۱۶ کیلومتر مینروبی و احداث پل بازشو ۸۰۰ متری روی شطالعرب است. بااینحال، با وجود انجام تعهدات طرف ایرانی از جمله مینروبی و احداث پل که پیشرفت ۶۰ درصدی داشته است، تعهدات طرف عراقی در حوزه ریلگذاری و استملاک اراضی به کندی انجام میشود.
این خط ریلی امکان آن را دارد که عراق را به بازاری جدید در آسیای میانه، یعنی افغانستان متصل کند. افغانستان در سال ۲۰۲۵ چیزی حدود ۵/۲ میلیارد دلار فرآوردههای نفتی وارد کرده است که این مسئله میتواند این کشور را به مشتری جدید فرآوردههای نفتی عراق تبدیل کند. تجربه صادرات اولین محموله فرآوردههای نفتی عراق به افغانستان در ۱۹ اوت ۲۰۲۶ (۲۸ مرداد ۱۴۰۵) از طریق استان کرمانشاه ایران، عزم دو طرف برای تجارت دوجانبه را نشان میدهد. بر این اساس، این ظرفیت وجود دارد که با احداث خط ریلی شلمچه-بصره بهعنوان کوتاهترین و کمهزینهترین مسیر ارتباطی با ایران که به منابع اصلی نفت عراق، یعنی استان بصره نیز نزدیک است، فرصت تجارت پایدار با این کشور فراهم شود. در نتیجه، مسئولان عراقی باید تلاش کنند با تسریع در تکمیل احداث این خط ریلی به مقاصد صادراتی اقتصاد عراق در این شرایط اقتصادی تنوع بخشند.
