دشمن امریکایی بامداد روز پنجشنبه، پل راهبردی کریدور ریلی چین- ترکمنستان- ایران را در آققلا مورد حمله قرار داد؛ روسیه از آبان پارسال کالاهایش را از آن عبور میداد و ترافیک قطارهای چین پس از محاصره دریایی سه برابر شده بود. پل آقتکهخان فقط یک سازه ریلی معمولی نیست؛ این پل روی مسیر کریدور بینالمللی چین- قزاقستان- ترکمنستان- اینچهبرون قرار دارد که از مرز شمال شرقی وارد ایران شده و از گرگان به تهران متصل میشود. این مسیر، بخشی از ابتکار کمربند و جاده چین (BRI) است و از شهر شیان چین تا تهران امتداد دارد و مورد هدف قرار دادن آن، به گفته کارشناسان، فراتر از یک اقدام تاکتیکی است.
مسیر اینچهبرون- گرمسار هم در کریدور شمال- جنوب (اتصال ایران به هند و روسیه) نقشی حیاتی دارد و هم در کریدور شرق به غرب (اتصال به چین و اروپا) جایگاهی راهبردی را تصاحب کرده است. آسیب به این مسیر، نخست با هدف ایجاد اختلال در تأمین کالاهای اساسی از چین و روسیه و ناتوانسازی ایران در دور زدن محاصره دریایی صورت گرفته است. این اقدام دقیقاً جایگاه بسیار راهبردی ایران را در تقاطع کریدورهای شرقی و غربی هدف گرفته است. هرچند گزارشها حاکی از این است که این مسیر در کوتاهترین زمان به چرخه بهرهبرداری بازمیگردد، کارشناسان این حمله بامدادی را به نوعی بازی کریدور در برابر کریدور دشمن عنوان میکنند و بر این اساس بر تنوعبخشی به شبکههای ترانزیتی و هزینهزایی برای حملات دشمن به عنوان راهکار پیشگیری از بنبست لجستیکی تأکید دارند.
حمله به شاهراه ترانزیتی با هدف فشار بر ایران
عبدالجلال ایری، سخنگوی کمیسیون عمران مجلس شورای اسلامی، حمله امریکا به پل راهآهن آقتکهخان را با هدف اخلال در زیرساختهای حملونقل عنوان کرد و با بیان اینکه این پل در مسیر ریلی گرگان– اینچهبرون قرار دارد، افزود: این پل علاوه بر نقش مؤثر در جابهجایی مسافران شمال کشور، یکی از مسیرهای مهم ترانزیت ریلی به کشورهای آسیای مرکزی محسوب میشود.
او با بیان اینکه بلافاصله پس از وقوع حادثه، تیمهای فنی راهآهن در محل حاضر شدند و عملیات بازسازی پل آسیبدیده آغاز شده است تا این مسیر در کوتاهترین زمان ممکن به چرخه بهرهبرداری بازگردد، تصریح کرد: نیروهای مسلح جمهوری اسلامی ایران پاسخ قاطع و کوبندهای به این اقدام ماجراجویانه خواهند داد.
سخنگوی کمیسیون عمران مجلس با اشاره به اهمیت راهبردی تنگه هرمز، تأکید کرد: امریکا باید بداند که مدیریت و نظم ترافیکی تنگه هرمز در اختیار جمهوری اسلامی ایران است و این کشور در معادلات این آبراه بینالمللی جایگاهی نخواهد داشت.
ضرورت کاهش وابستگی به بنادر جبلعلی و کراچی
سال گذشته حداقل ۶۵ قطار از مبدأ چین به ایران آمده بود و بعد از آغاز محاصره دریایی دشمن امریکایی- صهیونی ضد بنادر ایران، تعداد قطارهای عبوری سه برابر شده بود. به همین دلیل، کارشناسان این حمله را اقدامی فراتر از یک ضربه نظامی معمولی میدانند. بر این اساس تنوعبخشی به مسیرهای ترانزیتی، هزینهزایی حملات دشمن و کاهش وابستگی لجستیکی ایران به بنادری مانند جبلعلی و کراچی از مهمترین موضوعاتی است که صاحبنظران به آن تأکید دارند.
توزیع شبکههای ترانزیتی
برخی کارشناسان بر این باورند که مبنای حملات اخیر، اطمینان از عدم هزینهزایی برای امارات و افزایش وابستگی لجستیکی ایران به بنادری مانند جبلعلی و کراچی (که توسعه آن زیر نظر امارات مدیریت میشود) است. بر این اساس توصیه آنان، تجدیدنظر در دکترین مصونیتبخشی به شرکای منطقهای است.
همچنین به گفته آنان، به جای تکیه بر نقاط کانونی آسیبپذیر باید شبکههای ترانزیتی توزیعشده ایجاد کرد. در سالهای گذشته، امارات، بهویژه از طریق بندر جبلعلی، بهعنوان یکی از مهمترین مجاری غیرمستقیم تجارت خارجی ایران عمل میکرد. این نقش، بهویژه در شرایط تحریم، اهمیت بیشتری یافته بود. با این حال، در شرایط کنونی که امارات در صفبندیهای جدید منطقهای در کنار امریکا و اسرائیل قرار گرفته و تنشها در خلیج فارس و تنگه هرمز افزایش یافته است، اتکای رابطه به این مسیر نهتنها پرریسک، بلکه از منظر امنیت ملی نیز چالشبرانگیز تلقی میشود.
در چارچوب گزینههای جایگزین، محور شرق یعنی پاکستان بهعنوان یکی از مسیرهای قابل بررسی مطرح است. بنادر پاکستان، بهویژه بندر گوادر در کنار بنادر کراچی و قاسم، بهعنوان گزینههای مکمل برای هدایت بخشی از تجارت خارجی ایران مطرح شدهاند. این تغییر جهت، بیش از آنکه صرفاً یک انتخاب اقتصادی باشد، پاسخی به تحولات ژئوپلیتیکی و تلاشی برای مدیریت ریسکهای ناشی از شرایط جنگی و فشارهای خارجی محسوب میشود. بندر گوادر، واقع در سواحل دریای عرب و در جنوب استان بلوچستان پاکستان، از نظر جغرافیایی در نزدیکی ورودی خلیج فارس است و حدود ۱۲۰ کیلومتر با مرزهای جنوب شرقی ایران فاصله دارد. گوادر بهعنوان بخشی از پروژه کلان کریدور اقتصادی چین- پاکستان و ابتکار کمربند و جاده، مورد سرمایهگذاری گسترده چین قرار گرفته و بهعنوان یکی از گرههای مهم در شبکه ترانزیتی منطقهای در حال توسعه است.
در محور جنوب، عمان به دلیل سیاست خارجی متوازن و نسبتاً مستقل و روابط پایدار با ایران، از جایگاه ویژهای برخوردار است. استفاده از بنادر این کشور میتواند بخشی از ریسک اختلال ناگهانی در جریان کالا را کاهش دهد. بنادر اصلی عمان، بهویژه صلاله و دقم، در خارج از خلیج فارس و تنگه هرمز و در حاشیه اقیانوس هند واقع شدهاند و از این منظر، مزیت مهمی در دسترسی دریایی دارند.
در کنار محور جنوب، توجه به کریدور ترانزیتی شمال- جنوب و بنادر شمالی ایران در دریای خزر نیز اهمیتی فزاینده یافته است. بنادر امیرآباد و کاسپین بهعنوان بنادر متصل به شبکه ریلی در شمال، و نیز بنادر انزلی، نوشهر، آستارا و فریدونکنار، ظرفیت تخلیه و بارگیری قابل توجهی دارند. بندر نکا نیز با ظرفیت ویژه در فعالیتهای نفتی میتواند نقش مهمی در تجارت کشور ایفا کند.
در شرایطی که جبهه جنوبی کشور با تنش نظامی و اختلال در ناوبری تجاری مواجه است، دریای خزر میتواند به کانون مهمی برای پیوند اقتصادی ایران با روسیه و قزاقستان تبدیل شود. از این رو، بهرهگیری حداکثری از ظرفیت بنادر شمالی میتواند بخشی از نیاز کشور به غلات، نهادههای دامی و دیگر کالاهای اساسی را از این مسیر تأمین کند.
در مجموع، راهبرد بهینه برای جمهوری اسلامی ایران، ترکیبی از تنوعبخشی هوشمند به مسیرهای تجاری، توسعه زیرساختهای داخلی، تقویت امنیت دریایی و گسترش همکاریهای منطقهای است. در بخش توسعه زیرساختها، تمرکز ویژه بر بندر چابهار ضروری است. از سوی دیگر، توسعه بنادر شمالی کشور نیز باید با برنامهریزی دقیق و رفع گلوگاههای لجستیکی دنبال شود. چنین رویکردی میتواند با کاهش آسیبپذیری در برابر تحولات خارجی، زمینهساز بهرهبرداری مؤثر از ظرفیتهای ژئوپلیتیکی کشور در راستای تأمین منافع ملی باشد و در نهایت باید حملهکنندگان به یکی از شاهراههای ترانزیتی کشورمان طوری نقرهداغ شوند که دیگر به خود اجازه چنین جسارتهایی را ندهند.
