جوان آنلاین: آذربایجانشرقی این روزها بیش از هر زمان دیگری نشان میدهد که توان مقابله عبور از محدودیتها را دارد؛ استانی که پس از حل چالشهایی که در بخشهای اقتصادی، زیستمحیطی و توسعهای با آن درگیر بود، اکنون به یکی از محورهای مهم تولید و فرآوری محصولات کشاورزی کشور تبدیل شده است؛ اتفاقی که بسیاری آن را «استفاده هوشمندانه از ظرفیتها پس از دفاع مقدس سوم توسعهای» مینامند؛ دورانی که این استان تلاش میکند با تکیه بر دانش، فناوری، صنایع تبدیلی و گلخانههای پیشرفته، جایگاهی فراتر از جغرافیای طبیعیاش به دست آورد. تولید ۷۵۰هزارتن شیر، سهم بالای این استان در تأمین گوشت و تخممرغ کشور، جهش چشمگیر صادرات محصولات گلخانهای و البته موفقیت شگفتانگیز و رتبه اول فرآوری و صادرات خرما بدون داشتن حتی یک نخل خرما، تنها نمونههایی از ظرفیت گستردهای است که امروز آذربایجانشرقی را به یکی از ستونهای اصلی امنیت غذایی کشور تبدیل کرده است.
وقتی از کشاورزی آذربایجانشرقی سخن میگوییم، ناگزیر باید فراتر از آبوهوا و اقلیم سرد شمالغرب را تصور کنیم. اینجا جایی است که فناوری، صنایع تبدیلی و سرمایه انسانی توانستهاند محصولاتی را به بازارهای جهانی ارسال کنند که حتی محیط طبیعی استان امکان تولیدشان را ندارد. نمونه مشهور این واقعیت، رتبه اول فرآوری و صادرات خرماست؛ محصولی گرمسیری که در استانی که حتی یک نخل هم ندارد، اما کارخانههایش آن را به فرآوردههای ارزشمند صادراتی تبدیل میکنند. رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانشرقی میگوید: «این استان نشان داده است توسعه لزوماً محدود به مرزهای اقلیمی نیست. ما در سال گذشته توانستیم به رتبه اول فرآوری و صادرات خرما برسیم، درحالیکه حتی یک نخل خرما در استان وجود ندارد. این نتیجه شبکه گسترده صنایع تبدیلی و جذب مواد خام از سراسر کشور است. تولیدکنندگان ما مواد اولیه را از استانهای گرمسیری دریافت و با فناوری و استاندارد بالا، محصول نهایی را روانه بازارهای منطقه و جهان میکنند.» به گفته شهرام شفیعی، این نگاه جدید به تولید، استان را به یکی از قطبهای صنایع تبدیلی کشور تبدیل کرده است؛ ۸۵۰ کارخانه فعال با ظرفیت ۵/۵ میلیونتن، ستون فقرات این تحول هستند.
گلخانههایی که مرز نمیشناسند
آذربایجانشرقی در سالهای اخیر توانسته است بخش مهمی از محصولات گلخانهای کشور را روانه بازارهای خارجی کند. گلخانههایی که در مناطق سردسیر استان مستقرند، با بهرهگیری از انرژی حرارتی، فناوری کنترل دما و الگوی کشت دقیق، محصولاتی را تولید میکنند که در خاورمیانه و قفقاز خواهان زیادی دارد.
رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانشرقی با اشاره به آمارها که قابل توجه هستند، این موضوع را تشریح میکند: «بیش از ۹۰درصد محصولات گلخانهای استان صادر میشود. این یک رکورد کمنظیر در کشور است. صادرات کشاورزی در سال۱۴۰۴ نیز حدود ۳۲درصد رشد داشته که بخش مهمی از آن ناشی از توانمندی همین گلخانههاست. گلخانهها بهدلیل مصرف آب پایین و پایداری تولید، یکی از مطمئنترین مسیرهای آینده کشاورزی استان هستند.» این مسئول ادامه میدهد: «این گلخانهها نهتنها درآمد ارزی ایجاد کردهاند بلکه توانستهاند صدها فرصت شغلی پایدار برای جوانان و زنان روستایی ایجاد کنند.»
در سایه توسعه گلخانهها، آذربایجانشرقی به استان «تولید بدون فصل» تبدیل شده است؛ جایی که سردترین زمستان هم نمیتواند مسیر صادرات را متوقف کند. در بخش دامداری نیز آذربایجانشرقی یکی از بازیگران کلیدی کشور است. تولید سالانه ۷۵۰هزارتن شیر، جایگاه استان را در تولید محصولات لبنی تثبیت کرده است. تولید ۶۳هزارتن گوشت قرمز نیز بخش مهمی از نیاز بازار شمالغرب را تأمین میکند، با این حال این بخش با چالشهایی روبهرو است. افزایش قیمت نهادهها، انتقال ارز ترجیحی و کمبود سرمایه در گردش، تولیدکنندگان را تحت فشار قرار داده است. شفیعی با اشاره به این مسئله توضیح میدهد: «بخش دام و طیور در سالهای اخیر با افزایش قیمت نهادهها مواجه شد. برای اینکه تولید زمین نخورد، بانک کشاورزی یک خط اعتباری ویژه ایجاد کرد. در آذربایجانشرقی تاکنون ۲/۲ همت نهاده از طریق همین خط اعتباری از سوی دامداران خریداری شده و حدود ۲۵۰بهرهبردار از آن استفاده کردهاند. این اقدام باعث شد زنجیره تولید دچار وقفه نشود و امنیت غذایی منطقه حفظ شود.» او تأکید میکند که دولت در حال هدایت توزیع نهادهها به سمت تشکلها و واحدهای نیمهصنعتی است تا بهرهوری افزایش یابد.
جنگ واقعی؛ نبرد با کمآبی و فرونشست
کمآبی هنوز چالش اصلی آذربایجانشرقی در حوزه کشاورزی است. گرچه بارندگی امسال اندکی شرایط را بهتر کرد، اما ذخایر آب زیرزمینی و وضعیت دشتها بهویژه در شبستر، مرند، تبریز و سراب همچنان بحرانی است. رئیس سازمان جهاد کشاورزی آذربایجانشرقی در اینباره میگوید: «افزایش بارندگی نباید ما را فریب دهد. چاههای کشاورزی در برخی دشتها با خطر افت سطح آب و فرونشست مواجهند. توسعه سیستمهای نوین آبیاری، لاینینگ کانالها و انتقال آب با لوله برنامههای اصلی ماست. دولت اعتباراتی برای این طرحها اختصاص داده است و بخشی با مشارکت مردم اجرا میشود. ما تأکید میکنیم که اساسیترین چالش استان، کمآبی است و باید مصرف را مدیریت کنیم.»
او تصریح میکند: «این مدیریت شامل تغییر الگوی کشت نیز میشود. در سالهای اخیر سطح زیر کشت محصولات پرآب مانند پیاز، یونجه و گوجهفرنگی کاهش و به جای آن کشت پسته، گیاهان دارویی، ماشک و خلر توسعه یافته است. اکنون ۳ هزارو۵۰۰ هکتار باغ پسته در مرند، اسکو، تبریز، آذرشهر و حاشیه ارومیه وجود دارد و رو به افزایش است.»
