سیزدهمین روز از جنگی میگذرد که سایه آن بر شهرها و خانههای مردم ایران افتاده است. در این مدت هزاران خانواده داغدار شدهاند، حدود دو هزار غیرنظامی جان خود را از دست دادهاند و هزاران نفر زخمی شدهاند. گزارشهای امدادی نیز از خسارت گسترده به زیرساختهای غیرنظامی حکایت دارد؛ هزاران واحد مسکونی و تجاری آسیب دیدهاند، مدارس و مراکز درمانی خسارت دیدهاند و امدادگران شبانهروز در میدان حضور دارند تا جانهای بیشتری از زیر آوار نجات یابد.
در چنین شرایطی طبیعی است که جامعه با اضطراب و نگرانی اخبار را دنبال کند. مردم در روزهای جنگ بیش از هر زمان دیگری به اطلاعرسانی دقیق، سریع و قابل اعتماد نیاز دارند. خبر در این روزها فقط انتقال اطلاعات نیست؛ بلکه به طور مستقیم با امنیت روانی جامعه گره خورده است. از همین رو، رسانهها و جویندگان خبر در چنین شرایطی مسئولیتی سنگینتر از همیشه بر دوش دارند.
در شرایط عادی، خبر نقش اطلاعرسانی دارد؛ اما در زمان جنگ، خبر میتواند به سرعت به یک عامل روانی تبدیل شود. انتشار یک خبر تأییدنشده یا بزرگنمایی یک حادثه ممکن است موجی از نگرانی در جامعه ایجاد کند. از سوی دیگر، پنهان کردن واقعیتها نیز میتواند اعتماد عمومی را کاهش دهد؛ بنابراین مهمترین اصل در اطلاعرسانی روزهای جنگ، تعادل میان واقعیت و مسئولیت اجتماعی است. جامعه باید بداند چه اتفاقی در حال رخ دادن است، اما این آگاهی باید به گونهای منتقل شود که به جای تشدید اضطراب، به فهم بهتر شرایط کمک کند.
در روزهای جنگ، یکی از بزرگترین چالشها انتشار گسترده شایعات در فضای مجازی است. سرعت انتشار اطلاعات در شبکههای اجتماعی بسیار بالا است و گاهی یک خبر نادرست در مدت کوتاهی به هزاران نفر میرسد.
به همین دلیل توصیه اصلی به شهروندان این است که اخبار را تنها از منابع رسمی و رسانههای معتبر دنبال کنند. گزارشهای نهادهای امدادی، اطلاعیههای رسمی و رسانههای حرفهای، معمولاً پس از بررسی و تأیید منتشر میشوند و احتمال خطا در آنها کمتر است.
در مقابل، بسیاری از پیامهایی که در شبکههای اجتماعی دستبهدست میشود، ممکن است ناقص، قدیمی یا حتی نادرست باشد. انتشار دوباره چنین اطلاعاتی، ناخواسته میتواند به گسترش اضطراب اجتماعی کمک کند.
رسانهها در چنین شرایطی نقشی دوگانه دارند. از یک سو باید اخبار را با سرعت و دقت منتشر کنند و از سوی دیگر باید به پیامدهای روانی هر خبر توجه داشته باشند.
چند اصل مهم در اطلاعرسانی رسانهای در روزهای جنگ عبارت است از:
نخست، دقت در انتشار آمار و اطلاعات. آمار تلفات یا خسارتها باید بر اساس منابع رسمی منتشر شود و از حدس و گمان پرهیز شود. دوم، پرهیز از انتشار تصاویر بسیار خشونتآمیز یا شوکآور. چنین تصاویری ممکن است تأثیر عمیقی بر افکار عمومی، بهویژه کودکان و سالمندان، بگذارد. سوم، توجه به روایتهای امیدبخش. در کنار گزارش خسارتها، باید تلاش امدادگران، همبستگی مردم و نمونههای کمکرسانی نیز دیده شود. این روایتها میتواند به تقویت روحیه اجتماعی کمک کند.
در کنار رسانهها، شهروندان نیز در شکلگیری فضای خبری نقش دارند. هر فردی که در شبکههای اجتماعی فعالیت میکند، به نوعی یک «انتشاردهنده خبر» محسوب میشود. به همین دلیل رعایت چند نکته ساده میتواند به سلامت فضای خبری کمک کند.
پیش از بازنشر هر خبر یا تصویر، باید از صحت آن اطمینان حاصل شود. همچنین بهتر است از انتشار اطلاعاتی که میتواند موجب نگرانی شدید یا ایجاد شایعه شود، خودداری شود. در شرایط بحران، گاهی سکوت در برابر یک خبر تأییدنشده، مسئولانهتر از انتشار آن است.
یکی از مهمترین ابعاد جنگ، بعد روانی آن است. جامعهای که از نظر روحی دچار آشفتگی شود، حتی اگر از نظر نظامی در موقعیت مناسبی باشد، ممکن است با مشکلات جدی روبهرو شود.
به همین دلیل حفظ امنیت روانی جامعه اهمیت زیادی دارد. اطلاعرسانی دقیق، پرهیز از شایعه و تأکید بر همبستگی اجتماعی میتواند به حفظ این امنیت کمک کند.
در روزهایی که بسیاری از خانوادهها نگران عزیزان خود هستند، یک خبر درست و بهموقع میتواند آرامشبخش باشد؛ همانطور که یک خبر نادرست میتواند نگرانیها را چند برابر کند.
واقعیت جنگ تلخ است و نمیتوان آن را انکار کرد. اما در کنار این واقعیت تلخ، روایت دیگری نیز وجود دارد؛ روایت مدافعان امنیت که حافظ کشور هستند، امدادگرانی که در کمتر از چند دقیقه خود را به محل حادثه میرسانند، روایت پزشکانی که ساعتها بدون استراحت به درمان مجروحان میپردازند و روایت مردمی که در سختترین شرایط نیز کنار یکدیگر میایستند. وظیفه رسانهها این است که هر دو تصویر را نشان دهند؛ هم واقعیت خسارتها و هم تلاشهایی که برای کاهش رنج مردم انجام میشود. روزهای جنگ، روزهای آزمون جامعه است؛ آزمونی برای مردم، برای نهادهای امدادی و برای رسانهها. در چنین شرایطی اطلاعرسانی مسئولانه میتواند به یکی از مهمترین ابزارهای حفظ آرامش اجتماعی تبدیل شود. مردم حق دارند بدانند چه میگذرد، اما این دانستن باید همراه با دقت، صداقت و مسئولیتپذیری باشد. اگر رسانهها و شهروندان هر دو به این اصول پایبند بمانند، فضای خبری جامعه میتواند به جای گسترش نگرانی، به تقویت آگاهی و همبستگی ملی کمک کند.
