روند فرسایش خاک در استانهای مختلف و به ویژه در محدوده زاگرس بهگونهای است که هشدار کارشناسان را در پی داشته است و خواستار جدیت متولیان امر برای مقابله با این بحران جدی شدهاند. به گفته کارشناسان حداقل ۳۰۰ سال زمان لازم است که یک سانتیمتر خاک تولید شود. یکی از عوامل فرسایش خاک، وقوع سیلابهای مخرب است، پیشگیری از بروز سیلاب و بحران نیازمند برنامهریزی منسجم و همکاری همه دستگاههاست، اما در این بین لزوم احداث طرحهای آبخیزداری و سازههای کنترل سیلاب در لرستان ضرورتی انکارناپذیر است، به شرطی که متولیان امر عزمی برای انجام کارها داشته باشند.
سالها بیتوجهی مردم و مسئولان به مسئله محیط زیست باعث شده است صدمات جبرانناپذیری به این حوزه وارد شود، از فرسایش خاک گرفته تا خشک شدن تالابها و دریاچهها، از آلودگی آبها با پسماند تا از بین رفتن سفرههای آب زیر زمینی.
تنها کاری که مسئولان انجام میدهند این است که در مناسبتهای مختلف در مورد آب و هوا و خاک و عوامل تخریب آن اظهارنظر کنند.
متأسفانه باید اذعان کنیم ایران همچنان رتبه اول فرسایش خاک در جهان را به خود اختصاص داده است. این موضوع چندان هم عجیب نیست، چون ما خاک را به راحتی از بین میبریم و برای این کار راههای زیادی بلدیم. از ساخت و سازهای بیرویه گرفته تا دفن زباله به روش سنتی که سالهاست در اقصی نقاط جهان منقضی شده است. از برداشت بیرویه آبهای زیر زمینی تا حذف درختان و از بین بردن مراتع و جنگلها.
این همه فرونشست زمین در سالهای اخیر که در استانهای مختلف به وقوع پیوسته است ثابت میکند کسی به موضوع فرسایش خاک توجهی ندارد و آن را جدی نگرفته است. بر اساس آمارهای جهانی نرخ فرسایش خاک در ایران پنج برابر استانداردهای جهانی است. ایران مقام اول فرسایش خاک را در میان کشورهای جهان به خود اختصاص داده است و به این ترتیب، زلزله خاموش فرونشست زمین هر روز بیشتر از گذشته ما را تهدید میکند.
باران و رانش زمین
در حال حاضر روند رو به رشد فرسایش خاک در لرستان بهگونهای است که به گفته مسئولان، در برخی نقاط ۵۰ تن در هکتار فرسایش خاک رخ میدهد، چالشی که تنها راه چاره آن اجرای پروژههای آبخیزداری است.
افزایش تغییر کاربری جنگلها و مراتع استان به اراضی کشاورزی، تداوم استفاده از شیوههای سنتی در آبیاری اراضی، وقوع سیلاب، اجرا و تکمیل نکردن پروژههای آبخیزداری و... از جمله آسیبها به خاک این دیار است که موجب ابراز نگرانی متخصصان در این حوزه شده است.
فرماندار بروجرد در رابطه با خطر رانش زمین در یکی از روستاهای این شهرستان در ستاد بحران لرستان هشدار داده و گفته است چند روستا در شهرستان بروجرد وجود دارد که با بارندگی بیش از حد نرمال دچار رانش خواهند شد. مسلم مرادی افزود: «یکی از آن روستاها روستای «تنگ محمد حاجی» است که دارای۱۶ خانوار بوده و هنگام بارندگی باید سریعاً تخلیه شود، چراکه رانش کوه و تپه در این روستا با منازل اهالی آن بین دو تا سه متر فاصله دارد و ممکن است با وقوع این پدیده، اتفاقات جبرانناپذیری در این منطقه رخ دهد.» البته مدیرکل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان نیز با بیان اینکه منابع طبیعی و آبخیزداری موضوعی راهبردی بوده و لرستان استانی با شیب زیاد، فرسایش و رسوب خیلی بالایی است، معتقد است: «متوسط رسوب کشور ۱۶ تن در هکتار است و این در حالی است که این رقم در لرستان ۲۵ تن در هکتار گزارش شده و در برخی نقاط استان نیز بهصورت نقطهای میزان فرسایش ۵۰ تن در هکتار است.» حسین میرزایی با اشاره به اینکه باید اقدامات جدی در راستای آبخیزداری و آبخوانداری در استان انجام دهیم، عنوان کرد: «موضوع آبخیزداری تنها به حفظ آب، خاک و جلوگیری از فرسایش و رسوب منتج نمیشود بلکه در این مقوله استحصال آب را نیز شامل میشود.»
هجوم صنایع به طبیعت
سیدامین میرزایی، کارشناس محیط زیست با بیان اینکه فعالیتهای انسانی بهطور قابل توجهی چرخههای بیوشیمیایی و بیو ژئوشیمیایی و توازن برخی عناصر سنگین را برهم میزند، به «جوان» میگوید: «عناصر سنگین تقریباً عنصری فرّار شناخته میشوند و گروهی که به ذرات معلق غبار در هوا متصل هستند میتوانند هزاران کیلومتر دورتر از نقطهای که به اتمسفر وارد شدهاند، نشست کنند. وجود مقادیر عناصر آلاینده بیش از حد استاندارد باعث اختلال در عملکرد خاک در عمل به وظایف اساسی میشود و در نتیجه کیفیت خاک را کاهش میدهد. با توجه به نتایج مطالعات انجام شده در کشور در خصوص آلایندههای خاک میتوان گفت آلودگی به عناصر سنگین موضوعی مهم در زمینه تنزل کیفیت خاک و تهدید امنیت غذایی است. پایش آلودگی خاک اطراف صنایع یک موضوع بهظاهر ساده و در واقع پیچیده است. درصورت آلوده بودن خاک اراضی کشور میتواند بهصورت مستقیم و غیر مستقیم بر سلامت و امنیت محصولات کشاورزی و مرتعی کشور تأثیر بگذارد، بنابراین اجرای طرح پایش، بازسازی و احیای آلودگی خاک در راستای اجرای قانون حفاظت از خاک در کشور یکی از ارکان مهم سلامت و امنیت کشور محسوب میشود.»
وی با تأکید بر اینکه متأسفانه دفن زباله به صورت سنتی یا همان غیر استاندارد در کشور به یک روش معلوم تبدیل شده است، ادامه میدهد: «این مسئله خود عامل مهمی در از بین بردن سلامت خاک به شمار میرود. شیرابههای این زبالهها خاک را آلوده و به آبهای زیرزمینی نفوذ میکنند، عامل افزایش فرسایش خاک میشوند و... به همین دلیل است که سالهاست در مورد روش دفن زباله در کشور بحث میشود، اما در نهایت آن چیزی که اتفاق میافتد همان روشی است که عامل تخریب خاک است.» به گفته این کارشناس، تولید محصولات سالم نیازمند بهرهبرداری از منابع خاک سالم همراه با مدیریت درست با استفاده از نهادههای سالم است؛ بنابراین برای دستیابی به امنیت غذایی لازم است عوامل آلاینده خاک را به درستی بشناسیم. وی میافزاید: «یکی از آلایندههای مهم خاک، غلظت بالای فلزات سنگین در خاک است که یا طبیعی یا ناشی از فعالیتهای بشری است. به دلیل پایداری، این عناصر قابلیت تخریب ندارند، بنابراین در خاک و رسوبات تجمع میکنند.»
چندی قبل معاون اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری لرستان با اشاره به وقوع سیلابهای مخرب در لرستان گفته بود قرارگرفتن در ارتفاعات زاگرس و خروج سالانه حدود ۱۲ میلیارد مترمکعب روان آب، این استان را از دیرباز به یکی از سیلخیزترین مناطق ایران تبدیل کرده که سیل فروردین ۹۸ نمونهای از سیلهای مخرب استان است. مجید سپهوند با بیان اینکه این میزان حجم سیلاب، باعث شده که سالانه ۵۷ میلیون مترمکعب رسوب از استان خارج شود، گفت: «میانگین فرسایش خاک در لرستان، ۲۵ تن در هر هکتار است و این عدد در کشور ۱۶ تن در هر هکتار و در جهان ۱۲ تن در هر هکتار است. علاوه بر ۱۱ شهرستان در سطح استان لرستان، ۷۵۰ روستا در خطر سیلاب و لغزش رسوب هستند.»
