ایران مسیر تازهای را در حال پیمودن به سمت توسعه بازارهای نفتی خود در کشورهای حالگذار است و در این بین، فناوری بومیسازی شده کشورمان از برداشت نفت و گاز از میادین مربوطه تا توسعه زنجیره ارزش و شکلگیری پالایشگاهها، پتروشیمیها و همچنین در آیندهای نزدیک پتروپالایشگاهها و دستیابی به فناوری مربوطه در این زمینه نقش بسیار مهمی را در نظم جدید جهانی برای ایران تعیین خواهند کرد. این رویکرد کلیدی با عضویت ایران در پیمان شانگهای و همچنین بریکس پلاس فرصت همکاری بیشتری را برای ایران فراهم کرده است. همکاری موفق ایران در زمینه پالایشگاه بازسازی شده ال پالیتو در ونزوئلا که بیش از ۷۰ درصد خوراک این پالایشگاه بازسازی شده را نفت ایران تأمین میکند، موجب شده است ایران به تازگی در زمینه استخراج و انتقال صنعت گاز و همچنین صنعت پتروشیمی با ونزوئلا قراردادهای جدیدی به امضا برساند. با تداوم این رویکرد، کشورهای عضو پیمان شانگهای و بریکس در آیندهای نزدیک به شریک بزرگ تجاری ایران در زمینه نفت و گاز تبدیل خواهند شد.
ایران در حال حاضر در کشورهای عضو دو پیمان بزرگ شانگهای و بریکس، همکاریهای بسیار خوب نفتی و گازی را شروع کرده و اولین و مهمترین مقصد همکاریها نیز بین تهران و کاراکاس بوده است، جایی که ایران محور توسعه همکاریها و برداشت نفت و گاز و بهرهمندی از پالایشگاههای مستهلک شده این کشور قرار گرفت. کشورمان با سیاست خرید تقاضا و با رویکرد سهامداری در پالایشگاههای فراسرزمینی به سمت توسعه همکاریها با ونزوئلا رفت و این رویکرد بسیار مهم سبب افزایش حجم همکاریها بین تهران و کاراکاس شد که پشتوانه خوبی برای تداوم این رویکرد است.
تجربه موفق اولین پالایشگاه فراسرزمینی ایران در پالایشگاه ونزوئلایی الپالیتو و رسیدن حجم پالایش روزانه نفتخام در این پالایشگاه بازسازی شده از سوی مهندسان ایرانی به بیش از ۱۴۰ هزار بشکه در روز باعث شده است که ونزوئلا مشتاقانه به دنبال همکاریهای بیشتر با شرکتهای فعال دانشبنیان و توانمند در حوزه صنعت پتروشیمی و برداشت و انتقال گاز نیز برود.
این رویکرد کلیدی اخیراً در حوزه کشورهای عضو بریکس پلاس و همچنین پیمان شانگهای نیز اخذ شده است؛ ایران پس از پیوستن به پیمان شانگهای در شهریور ۱۴۰۱، به سراغ یکی از کشورهای این پیمان مهم اقتصادی رفت. ازبکستان اولین کشور مقصد صادرات خدمات فنی و مهندسی ایرانی بوده و پذیرای مهندسان و نخبگان ایرانی در جهت بازسازی پالایشگاههای مستهلک شده فرغانه و بخارا بوده است. این دو پالایشگاه در مجموع بیش از ۲۳۰ هزار بشکه در روز نفت خام را پالایش خواهند کرد و پس از بازسازی کامل این دو پالایشگاه، نفت خام ایرانی در این دو پالایشگاه به پالایش خواهد رسید و بدین ترتیب اولین همکاری در حوزه پیمان همکاریهای شانگهای بین ایران و ازبکستان در اواخر سال ۱۴۰۱ به امضا رسید.
در رابطه با تداوم این رویکرد نیز پس از پیوستن رسمی ایران به بریکس پلاس و در سفر رئیسجمهور ایران به آفریقای جنوبی، قراردادی در زمینه همکاری ایران در بازسازی چهار پالایشگاه فراسرزمینی به تفاهم رسید که جزئیات بیشتر آن در آیندهای نزدیک اعلام خواهد شد. این چهار پالایشگاه نیازمند بازسازی، پالایشگاههای چونرف، آنرف، ناترف و ساپرف نام دارند که همگی در آفریقای جنوبی قرار دارند و بیش از ۵۰۰ هزار بشکه در روز ظرفیت دارند که ظرفیت بسیار قابل توجهی به حساب میآید و همه این همکاریها، مرهون بومیسازی تجهیزات و فناوری صنعت پالایشی کشور در سالهای اخیر از سوی شرکتهای توانمند دانشبنیان بوده است.
این نوع همکاری اولین زمینه همکاری و یکی از مهمترین راهکارهاست، زیرا بازارسازی تضمینی صورت گرفته در این بخش مازاد بر بازار جهانی است و این به معنای ساخت ظرفیت برای فروش نفت خام ایران است. ایران در شرایطی که براساس پیشبینی صندوق بینالمللی پول (IMF)، در سال ۲۰۲۸ بیش از ۱۴۵کشور دنیا از جمله همسایگان ایران با کسری حساب جاری مواجه خواهند شد و علت اصلی آن کمبود انرژی است و توانمندی خوبی در تمامی زنجیره ارزش نفت و گاز از شناسایی، برداشت، انتقال و همچنین توسعه زنجیره ارزش نفت و گاز دارد و این توانمندیها همه و همه در کنار یکدیگر موجب توسعه همکاریهای نفتی و گازی بین ایران و کشورهای عضو پیمان همکاریهای شانگهای و بریکس پلاس خواهد شد که تراز تجاری ایران را گسترش خواهد داد.
پیامدهای همکاری با شانگهای و بریکس پلاس
تقویت نفوذ منطقهای همکاری موفق ایران در بازسازی پالایشگاهها، نفوذ منطقهای کشور ما را در بخش انرژی تقویت و این فرصتی را برای ایران فراهم کرده است تا روابط اقتصادی و سیاسی خود را با کشورهای شریک تعمیق بخشد و از این طریق حوزه نفوذ خود را در مناطقی مانند امریکای جنوبی و آفریقا گسترش دهد. این رویکرد کلیدی و مهم سبب خواهد شد علاوه بر اینکه ایران به درآمدزایی غیرتحریمی برسد، با تمرکز بر تجارت دو و چند جانبه، مبدأ و مقصد تجارت خود را نیز اصلاح کند و بدین ترتیب، بزرگترین قدم را به سمت حذف دلار از مبادلات تجاری خود و حرکت به سمت تجارت مبتنی بر ارزهای منطقهای انجام خواهد داد و بدین ترتیب ایران به تأمینکننده پایدار انرژی کشورهای این منطقه تبدیل خواهد شد که با توجه به زیرساخت بریکس پلاس نیز این همکاری غیرقابل تحریم خواهد بود.
همچنین صادرات خدمات فنی و مهندسی در پروژههای بازسازی پالایشگاهها، منافع اقتصادی را برای ایران به همراه دارد، این به کشور اجازه میدهد تا درآمد ایجاد کند، فرصتهای شغلی ایجاد کند و درآمدهای ارزی خود را افزایش دهد. این دستاوردهای اقتصادی به توسعه کلی اقتصادی ایران و تقویت موقعیت آن در بازار جهانی نفت و گاز کمک میکند. همکاریهای نفت و گاز به عنوان راهی برای ایران برای ایجاد و تقویت روابط دیپلماتیک با کشورهای شریک است. پروژههای مشترک چارچوبی برای گفتگو، تعامل و درک متقابل ایجاد میکنند و روابط دیپلماتیک بلندمدت را که فراتر از بخش انرژی است، تقویت میکند. موفقیت ایران در پروژههای بازسازی پالایشگاه در امریکای جنوبی و تخصص فنی آن در بخش نفت و گاز، زمینه را برای گسترش همکاریها فراهم کرده است. ایران با سرمایهگذاری بر دستاوردهای خود میتواند نفوذ منطقهای و روابط دیپلماتیک را تقویت کند.
توسعه همکاریهای نفتی با کشورهای همسو
حسین محمد صالحیدارانی، عضو کمیسیون شوراها و امور داخلی مجلس شورای اسلامی در رابطه با اهمیت توسعه همکاریهای نفتی ایران با کشورهای همکار و همسو در پیمان همکاریهای شانگهای و بریکس پلاس به «جوان» میگوید: «یکی از راهکارهای مهم در زمینه توسعه زنجیره ارزش نفت خام، به کارگیری نفت خام در پالایشگاه و پتروپالایشگاه است که نفت خام را به مواد با ارزش افزوده بالاتر تبدیل کنیم و ارزشآفرینی بیشتری داشته باشیم. در همین رابطه مسئله پالایشگاه فراسرزمینی نیز یکی از اقدامات مهم دولت سیزدهم بوده که میتوان این رویکرد مهم را در تجارت نفت خام ایران در کشورهای همسو با ایران ذیل پیمان همکاریهای شانگهای و بریکس تداوم دهیم.»
وی میافزاید: «همکاریهای نفتی علاوه بر منفعت بسیار خوبی که برای کشور دارد، در مسئله توسعه همکاریهای سیاسی و اقتصادی نیز اثرگذار است. ارائه خدمات فنی و مهندسی ایرانی به پالایشگاههای نیازمند بازسازی در کنار وابستگی به نفت خام ایران و خدمات حوزه تجهیزات پالایشگاهی میتواند یک رایزنی بهتری داشته باشد و همچنین در زمینه همکاریها در حوزههای دیگر نیز توسعه یابد.»
این نماینده مجلس با اشاره به توان فنی و مهندسی بسیار خوب ایرانی تصریح میکند: «توانمندی خوبی در حوزه تجهیزات داریم و باید با استفاده از این ظرفیت مهم و بزرگ به سمت بهرهمندی اقتصادی بیشتر برویم، بدین ترتیب بتوانیم منفعت اقتصادی کسب کنیم و همچنین بازارهای جدیدی نیز در اختیار متخصصان ایرانی قرار دهیم که گسترش بازار و ارزآوری نیز به همراه خواهد داشت.»
وی در پایان خاطرنشان میکند: «رویکردهای خنثیسازی تحریمها بسیار مهم است و باید تداوم داشته باشد و باید به سمت تنوع مبادی صادراتی و بازارسازی در حوزه نفت و گاز برویم و بتوانیم بیشترین آورده را داشته باشیم؛ پالایشگاه فراسرزمینی یک بستر مهم در زمینه خنثیسازی تحریمهاست و میتواند تجارت نفت خام ما را گسترش دهد و باید از تمامی ظرفیتها در این زمینه استفاده کنیم.»
رویکرد سازنده ایران در زمینه دیپلماسی فعال انرژی
قاسم ساعدی عضو کمیسیون انرژی مجلس شورای اسلامی در رابطه با رویکرد مهم ایران در زمینه توسعه همکاریهای نفتی با کشورهای منطقه و دیگر همپیمانان خود به «جوان» میگوید: «یکی از محورهای کلیدی حوزه انرژی کشور، بازارسازی برای نفت خام ایران از طریق بازسازی پالایشگاههای فراسرزمینی بوده است که این رویکرد کلان موفقیتهای خوبی در توسعه همکاریهای نفتی با کشورهای منطقه و دیگر همپیمانان ایران در پیمان شانگهای نیز داشته است که به نقطه خوبی رسیدهایم. سیاستگذاری مهم و دیپلماسی فعال انرژی در این زمینه توانسته است علاوه بر اینکه به صادرات خدمات فنی و مهندسی و تجهیزات ایرانی بپردازیم، باید به سمت استفاده هر چه بیشتر از این ظرفیت بزرگ و مهم برویم.»
وی با اشاره به توان داخلی در زمینه بومیسازی و داخلیسازی تجهیزات و فناوری در صنعت نفت و گاز میافزاید: «در حال حاضر در بخشهای مختلف صنعت نفت، به کمک نیرو و توان دانشبنیان داخلی توانستهایم به خوبی به بومیسازی و داخلیسازی بپردازیم و میتوانیم این رویکرد سازنده را در بخشهای مختلف همکاریهای نفتی بین ایران و دیگر کشورها ادامه دهیم. رویکرد بازسازی پالایشگاههای نیمه فعال در کشور امریکای جنوبی نیز به کمک همین شرکتهای دانشبنیان رقم خورد که اکنون شاهد نتیجه دادن این تلاشهای پیوسته در خنثیسازی تحریمها هستیم و به این ترتیب در زمینه صادرات خدمات فنی و مهندسی حوزه پالایشگاهی قدم برداشتهایم.»
این نماینده مجلس و عضو کمیسیون انرژی مجلس در رابطه با رویکرد فعالانه انرژی ایران در کشورهای مختلف در دولت سیزدهم تصریح میکند: «صادرات خدمات فنی و مهندسی به کشورهایی نظیر ونزوئلا یا سوریه و ازبکستان قدم اول را برداشتهایم و حالا به سمت صادرات نفت خام خود نیز در ادامه خواهیم رفت و ایران در این زمینه و در طی اقدامات دولت سیزدهم، قدمهای محکم و خوبی را در زمینه خنثیکردن اثرات تحریم تجارت نفت برداشته و تاکنون نیز موفقیتآمیز بوده است و از امریکای جنوبی تا کشورهای منطقه و حتی کشورهای عضو پیمان شانگهای یا بریکس، شاهد این رویکرد کلیدی ایران در زمینه توسعه همکاریهای نفت و تجارت نفت خام بوده است.»
جمع بندی
بهنظر میرسد ایران با تجربه موفقی که در زمینه بازسازی پالایشگاههای نیمه فعال در کشورهای امریکای جنوبی به همراه داشته، توانسته است همکاریهای بیشتر نفتی و گازی را در این منطقه کسب کند و همچنین در زمینه بازسازی پالایشگاههای نیمه فعال نیز در کشورهای دیگر نظیر ازبکستان، آفریقای جنوبی و اوگاندا همکارهای خود را توسعه داده است. بعد از نوسازی پالایشگاههای مستهلک شده این کشورها، نفت ایران میتواند به خوراک اصلی این پالایشگاهها تبدیل و نفت ایران در این پالایشگاهها به فرآوردههای نفتی تبدیل شود.
