فرونشست زمین خطری است که اگر جدی گرفته نشود همه سازهها را در خود میبلعد و آن وقت است که دیگر کاری از عهده هیچکس برنمیآید. باید ریشه این پدیده در ابعاد مختلفی مورد بررسی قرار گیرد چراکه در حال حاضر ۳۸۰ شهر و شهرستان و ۹ هزارو ۲۰۰ روستا در معرض خطر زلزله خاموش قرار دارند، هر چند رسانههای مختلف درباره خطرات این پدیده هشدار داده و کارشناسان زیادی نیز نسبت به آن اظهارنظر کرده و راهکار ارائه دادهاند، اما هنوز اقدام مؤثری برای مقابله با فرونشست انجام نشده است، به همین دلیل نیاز است بارها و بارها درباره شرایط فعلی این پدیده در کشور هشدار داده و راهکار ارائه شود تا بلکه تأثیری در تغییری بر رویه اشتباه فعلی بگذارد. در همین رابطه «جوان» با دکتر مهدی زارع، استاد پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله و رئیس شاخه زمینشناسی فرهنگستان علوم گفتگو کرده است.
در حال حاضر یکی از چالشهای اصلی کشور ما فرونشست زمین است. ریشههای این پدیده را چه میدانید؟
عوامل متعددی از جمله سدسازی، تغییر اقلیم، مصرف ناکارآمد آب توسط کشاورزان و صنایع و استفاده از سفرههای زیرزمینی به عنوان منبع چاههای غیرقانونی استحصال آب کشاورزی، باعث شده است وضعیت فرونشست زمین در ایران بحرانی شود. در این میان بیش از ۹۰ درصد از فرونشست زمین در ایران به دلیل برداشت وسیع از آبهای زیرزمینی رخ میدهد. حدود ۵۵۰ کیلومتر مربع از زمین در تهران و اطراف آن به طور متوسط در حال فرونشست است. بیش از ۱۳ سانتیمتر در سال سرعت متوسط فرونشست در محدوده پیرامونی تهران است. مشاهدات مکرر و مستمر بر اساس شبکههای ژئودتیک بنیادی ایران حاکی از میزان بالای فرونشست در برخی نقاط کشور است، این تغییرات در برخی مناطق بیش از چند دهسانتیمتر در سال است. بیشتر مناطق فرونشست در ایران در دشتها و مراکزی با برداشت بیش از حد آبهای زیرزمینی قرار دارند.
وضعیت فرونشست در نقاط مختلف کشور به چه شکل است و چه جمعیتی از کشور در خطر هستند؟
سطح فرونشست در برخی مناطق ایران، بحرانی و در مواردی بسیار بحرانی است. حدود ۳۵میلیون نفر در کشور در معرض مستقیم این مخاطره هستند. بخشهایی از زیرساختهای حیاتی تحت تأثیر فرونشست است. بخشهایی از بزرگراه و خطوط انتقال برق در دشتهای ایران و همچنین بخشی از راهآهن از مناطقی هستند که به صورت دائمی و البته بطئی در معرض آسیبناشی از فرونشست زمین هستند. فرونشست زمین در سراسر کشور، ۳۸۰ شهر و شهرستان و ۹ هزارو ۲۰۰ روستا را در معرض خطر قرار داده است. در مواردی کل محدوده شهرها در مناطق فرونشست قرار دارند. تقریباً تمامی استانهای کشور درگیر این موضوع هستند. شهرستان بهرمان رفسنجان در استان کرمان با ۴۲ سانتیمتر فرونشست در سال ۱۴۰۱ در صدر فهرست قرار داشت. دشت رفسنجان اولین جایی از ایران بود که در میانه دهه ۵۰ شمسی فرونشست زمین در آن تشخیص داده شد.
چرا فرونشست زمین کمتر مورد توجه قرار گرفته و هیچ برنامه مدونی برای آن وجود نداشته است؟
به نظر میرسد دلیل کمتوجهی به فرونشست زمین نبود اراده برای حکمرانی صحیح آب است. نیاز به مدیریت منابع آب زیرزمینی وجود دارد. مشاهدات ژئودتیکی (ترازیابی دقیق نقشهبرداری) دادههای بسیار دقیقی را برای نظارت بر تغییر شکل پوسته زمین به دست میدهد. ترکیب این دادهها با اطلاعات زمینشناختی و تکنیکهای تداخلسنجی راداری به مسئولان در مدیریت بحران کمک میکند تا تصمیمات بهتری به ویژه در حکمرانی آب بگیرند. مشخص است که از چنین دادههایی طی ۷۰ سال گذشته به صورت مدون برای تخصیص آب و تهیه برنامههای کلان توسعه استفاده نشده است.
با در نظر گرفتن میزان آب در دسترس، بارندگیها و خشکسالی مستمر این مناطق و سبک زندگی و سبک تمدنی فعلی، در دسترسترین پیشنهاد شما برای عبور از این بحران چیست؟
بیش از ۹۰ درصد از برداشت آب زیرزمینی برای کشاورزی و بقیه مصارف آب زیرزمینی برای صنعت و شرب بوده است. مهمترین کار ساماندهی سکونتگاهها بر اساس آمایش درست سرزمین است. مثال بارز برای مسئله فرونشست زمین دشت رفسنجان است. در دشت رفسنجان استفاده بیرویه از آبهای زیرزمینی برای آبیاری پسته از دهه ۱۳۴۰ منجر به کاهش شدید سطح آب و همچنین فرونشست زمین شده است. فرونشست زمین در این منطقه عمدتاً در مناطقی با رسوبات ریزدانه رخ میدهد، بنابراین تنها تا حدی به کاهش سطح آب زیرزمینی وابسته است. از دهه ۴۰ تا پایان دهه ۸۰ شمسی، فرونشست تا ۲۱ سانتیمتر در سال برآورد شده است. به دلیل فشردگی تقریباً غیرکشسانی آبخوان، این امر قبلاً منجر به کاهش غیرقابل برگشت ظرفیت ذخیرهسازی آبخوان به میزان حدود ۹ کیلومترمکعب شده است. اگرچه نمیتوان از فرونشست بیشتر زمین جلوگیری کرد، اما کاهش سرعت فرونشست را تا ۵۰ درصد و کم کردن سرعت کاهش ظرفیت ذخیرهسازی سفرههای زیرزمینی را تا حدود ۳۰ درصد تا سال ۱۴۳۰ با اجرای بهبود مدیریت آبیاری برای پسته میتوان سامان داد.
چه دستگاه یا سازمانی متولی مقابله با فرونشست زمین است؟
سازمانهای اجرایی ذیل وزارت راه و شهرسازی، جهاد کشاورزی، صمت و نیرو و بخشهای مطالعاتی ذیل وزارت علوم و همچنین سازمان مدیریت و برنامهریزی و نهاد ریاست جمهوری، مسئولان بررسی، مدیریت و کاهش ریسک فرونشست زمین در ایران هستند. در این میان، نهاد ریاست جمهوری و زیرمجموعههایش عملاً باید روی موضوع فرونشست زمین، حساسیت داشته باشند. هر چند در وزارت کشور سازمان مدیریت بحران وجود دارد که مسئول رسیدگی به تمام سوانح است. این سازمان از پژوهشکده سوانح خواسته است وضعیت موجود را در زمینه مخاطرات مختلف در ایران جمعبندی کند. کارهای خوبی هم انجام شده ولی از آنجا که فرونشست زمین یک مخاطره بطئی است و سازمانهای مرتبط با سوانح در کشور ما عمدتاً به سوانح ناگهانی مانند زلزله و سیل- بیشتر پس از وقوعشان- میپردازند، بنابراین به نظر میرسد هنوز با مرحله پایش دائمی فرونشست و اجرای یک برنامه کاهش ریسک در کشورمان فاصله داریم.
مقابله با فرونشست زمین را چگونه میتوان مدیریت کرد؟
در قرن بیستم، فرونشست در بیش از ۱۵۰ شهر در سراسر جهان مشاهده شد که مشکلات گستردهای در محیط ساخته شده و زیرساختها ایجاد کرد و خسارات اقتصادی قابل توجه و در برخی موارد تلفات جانی انسان را منجر شد. به طور خاص، اثرات اصلی را میتوان به صورت نفوذ یا بیرونزدگی آب دریا، آسیب شبکههای خطی مانند جادهها، شبکههای آبیاری و برق و آسیب به ساختمانها عنوان کرد. مدیریت این پدیده، یک فرایند بسیار پیچیده است، زیرا اولین نشانههای قابل مشاهده این پدیده در زمانهایی دیرتر از فعالسازی اولیه، ثبت میشوند، ضمناً ممکن است تعیین وسعت منطقه آسیبدیده دشوار باشد، زیرا گاهی هیچ نشانهای از فرونشست در سطح زمین مشاهده نمیشود. از نظر شناسایی و پایش پدیده فرونشست زمین، دو تکنیک غالب وجود دارد؛ اول، بررسیهای ژئودتیکی و دوم تکنیکهای سنجش از دور. در مورد اولی، به تجهیزات پرهزینه نیاز دارد و تغییر شکلها را به صورت نقطهبهنقطه اندازهگیری میکند. این کار عمدتاً برای اندازهگیری دقیق تغییر شکل پس از فعال شدن پدیده استفاده میشود. در دو دهه گذشته، تکنیکها و فناوریهای پایش زمین به طور گسترده در فرونشست زمین به کار گرفته شده است. تداخلسنجی رادار و سامانه موقعیتیاب جهانی (GPS) محبوبترین تکنیکهای پایش زمین با کاربردهای متعدد در سراسر جهان هستند. با استفاده از این تکنیکها، میتوان شرایط شروع، نوسانات مکانی و زمانی و وسعت ناحیه آسیبدیده را تشخیص داد. نمونههای قابل توجه فرونشست زمین در مناطقی همچون ایالاتمتحدهامریکا، مکزیک، چین، ژاپن، اندونزی، ایران، ایتالیا، اسپانیا و یونان بر شدت فزاینده این رویدادها تأکید میکند. بررسیها به مسئولان بیشتر این کشورها کمک کرده تا خطرات ناشی از وقوع آنها را درک کنند و آنها را قادر ساخته است اقدامات کاهشی مناسب را برای تضمین توسعه ایمن آتی کشاورزی، گردشگری، مسکن و سایر فعالیتهای اقتصادی انجام دهند. مهمترین کارها شامل «کاهش اتکا بر آب زیرزمینی»، «آمایش سرزمین»، «بهرهگیری از فناوریهای نوین» بوده است.
چه هشداری میتواند برای مسئولان تلنگری جدی در بهبود عملکردشان باشد؟
بهترین هشدار به باور من چنین است، میتوان پیشبینی کرد استحصال مداوم آبهای زیرزمینی تا سال ۱۴۳۰ به فرونشست بیشتر زمین و از بین رفتن بیشتر آبخوانهای ایران و همچنین آسیبهای شدید به زیرساختهای فنی مانند جادهها، خانهها و سیستمهای تأمین آب منجر میشود. ۱۴ کلانشهر کشور درگیر فرونشست زمین هستند و بر اساس آمار وزارت نیرو ۷۰ درصد دشتهای کشور به دلیل سوءمدیریت در بحران هستند. فرونشست زمین به شهرهای بزرگ با پروژههای بزرگ ساختمانی محدود نمیشود. در بسیاری از مناطق ایران شکافها و گودالهای عظیمی در سالهای اخیر در زمین ظاهر شدهاند. عوامل متعددی از جمله سدسازی، تغییر اقلیم، مصرف ناکارآمد آب توسط کشاورزان و صنایع و استفاده از سفرههای زیرزمینی به عنوان منبع چاههای غیرقانونی استحصال آب کشاورزی، باعث شده است وضعیت به نقطه بیبازگشت برسد تا جایی که ایران به طور متوسط با سرعت حیرتانگیز شش سانتیمتر در سال فرو میرود. نفوذپذیری آب زمین و تبدیل دشتهای حاصلخیز به بیابانهای بایر نتیجه این وضع است. سیاستگذاران همچنان بر پیگیری راهبردهای غلط ۷۰ سال اخیر اصرار دارند. صنایع پرآب به ویژه فولاد در مناطق بیابانی مانند شهرستان کاشان در استان اصفهان در حال گسترش است، صاحبان کارخانههای فولادی با خرید زمینهای کشاورزی دیم، کارخانههای خود را در مناطق خشک توسعه میدهند. در سایر مناطق خشکشده مانند دشت همدان، نیروگاههای حرارتی در حال تخلیه سفرههای زیرزمینی هستند، زیرا برای برجهای خنککننده خود به مقدار زیادی آب نیاز دارند. یک راه مهم برونرفت اتکای هر چه بیشتر بر انرژیهای پاک و تجدیدپذیر است.
