محمدجواد استادی در سلسله سخنرانیهای علمی با محوریت «الهیات زیارت و علوم اجتماعی» که به صورت مجازی برگزار شد، در خصوص جایگاه هنر در امتداد اجتماعی زیارت اظهار کرد: زیارت یکی از مفاهیم و پندارههایی است که در خاطره زیستی ما وجود دارد و نقشی که زیارت در زیست ما و در طول تاریخ داشته، میتواند روح مشترک مورد اجماع یک جامعه باشد، جامعهای که در آن مذاهب یا ادیان مختلف در کنار هم زیست میکنند.
استادی با بیان اینکه تنها ابزاری که میتواند این کار را انجام دهد زبان هنر است، بیان کرد: تقریباً هیچ ابزار دیگری وجود ندارد که بتواند نقش جدی جاریسازی زیارت را در عرصههای مختلف زیستی انجام دهد، اما چرا معتقد هستیم که هنر این ویژگی را دارد، باید گفت هنر از یک زبان غیرمستقیم استفاده میکند، بنابراین زمانی میتوانیم شاهد اثرگذاری حداکثری باشیم که به صورت غیرمستقیم، غیرابلاغی و غیردستوری بتوانیم مسئله زیارت را به مردم جامعه منتقل کنیم.
وی ادامه داد: بنابراین کارکرد هنر در این است که مفاهیم و مسائل را به صورت غیرمستقیم به جامعه و به خصوص در نظام زیستی معاصر منتقل کند. با توجه به پیچیدگیهایی که انسان معاصر با آن مواجه است و ذهنیتهایی که نظام مادی و سرمایهسالار برای آن ایجاد کرده باید به دنبال ابزاری مانند هنر باشیم که بتواند یک کارکرد و نقش غیرمستقیم در طرح مباحث معرفتی نیز داشته باشد و حوزه زیارت را به صورت غیرمستقیم منتقل کند.
این پژوهشگر حوزه زیارت تصریح کرد: همچنین ویژگی دیگر هنر آن است که بتواند زبان این مفاهیم را به جامعه منتقل کند تا طیفهای مختلف جامعه بتوانند با آن ارتباط برقرار کنند. بهعنوان مثال وجود لایههای متعدد یک اثر سینمایی میتواند مخاطبان مختلف از یک فرد بیسواد تا استاد دانشگاه را درگیر این تأثیرگذاری کند که به این ویژگی، زبان جهانشمول هنر میگویند.
وی با اشاره به اینکه هنر قدرت زیادی دارد، تأکید کرد: رابرت نلسون یک کارگردان بسیار مشهور امریکایی که حدود ۸۰ سال سن دارد، نمایشهایی را در بدویترین قبایل که هیچ ارتباطی با دیگران ندارند، اجرا و با آنها به کمک زبان جهانشمول هنر ارتباط برقرار میکند که این نوع زبان برای کارکردی مانند هنر به شدت مورد نیاز است. به این معنا که بتواند زیارت را در همان قامت جهانشمول در اختیار طیفهای مختلف، اعضای متنوع و متکثر جامعه که سلایق گوناگونی دارند، قرار دهد.
استادی بیان کرد: ویژگی دیگری که هنر در این فضا به خود اختصاص داده، این است که میتواند مفاهیم را سادهسازی کند. معمولاً مفاهیم بسیار پیچیده در نظام سنتی ما وجود داشته که اگر بخواهد به صورت پیچیده به مخاطب منتقل شود، امروزه کارکرد زیادی ندارد. بنابراین ما باید بتوانیم مفاهیم پیچیده را سادهسازی کنیم تا با ساده شدن این مفاهیم شرایطی را فراهم کنیم که افراد بتوانند با این مفاهیم ارتباط برقرار کنند تا تأثیر معنایی خوبی روی آنها به وجود آید.
این پژوهشگر حوزه زیارت با اشاره به اینکه هنر در هر دو جنبه خودآگاه و ناخودآگاه اثر میگذارد، گفت: معمولاً بسیاری از قالبها و ابزارهای دیگری که در حوزه زیارت با آنها سروکار داریم، صرفاً روی خودآگاه اثر میگذارند، اما هنر این قابلیت را دارد که خودآگاه و ناخودآگاه مخاطب را به شدت درگیر کند. مکانیزم آثار هنری به صورتی است که میتواند جنبههای ناخودآگاه فرد را درگیر کند و تأثیرات عمیقتری را به همراه داشته باشد و تقریباً قالب دیگری وجود ندارد که این امکان را داشته باشد تا بتواند روی ناخودآگاه افراد اثر بگذارد.
