سرزمین سیستان بزرگان و فرهیختگان بسیاری را در خود پرورش داده که ایرج افشار سیستانی از جمله این بزرگان است. ایرج افشار سیستانی سال ۱۳۱۹ در شهر زابل چشم به جهان گشود و با خودباوری در مسیر اعتلای فرهنگ گوشهگوشه ایران قدم گذاشت. افشار سیستانی چهره پرکار فرهنگی کشور است. تاکنون از این فرهیخته سیستانی ۱۵۰ جلد کتاب در زمینههای جغرافیایی، تاریخی، فرهنگی، اجتماعی و اقتصادی و به ویژه گردشگری ایران به چاپ رسیده و کتاب ایلها و چادرنشینان وی در سال ۶۷ کتاب سال جمهوری اسلامی ایران شد. سیستانی همچنین با سفر به ۱۲ کشور توانست کتابی را از این سفرها به رشته تحریر درآورد.
وی درباره خود میگوید: «من از عشایر سیستان هستم و پدرم از بزرگان سیستان بود. من از همان زمان که در سیستان و بلوچستان زندگی میکردم به مسائل مردمشناسی و اجتماعی علاقه داشتم و وظیفه خود میدانستم درباره ایران و آداب و رسوم اقوام تحقیق کنم. نخست کتاب سیستان و بلوچستان را نوشتم و بعد تحقیق و پژوهش درباره زندگی ایلات عشایر را شروع کردم. با سران عشایر و خود عشایر ملاقات داشتهام و درباره آداب و رسوم، موسیقیها و عروسیهایشان و... تحقیق کردهام که در دو جلد کتاب چاپ شد.»
کتاب دو جلدی او با نام «ایلها، چادرنشینان و طوایف عشایری» در سال ۱۳۶۷ کتاب سال ایران شناخته شده است، همچنین این کتاب به عنوان کتاب برتر در گنجینه طلایی بزرگ لنین مسکو بهثبت رسیده است.
ایرج افشار سیستانی با وقف کتابخانه شخصی، دست نوشتهها و هدایای دریافتی خود به مرکز اسناد و کتابخانه ملی سیستانوبلوچستان، حرکتی نو را در تاریخ فرهنگی ایران ثبت کرد.
وی در جایی گفته است: «در سفرهای خودم میدیدم که مردم استانها از نظر فرهنگ کتابداری و کتابخانه و کتابخوانی در محرومیت قرار دارند و کمتر در آن مورد گامهایی برداشته میشود. به ویژه در استان زادگاه خودم سیستان و بلوچستان که در محرومیت فرهنگی به سر میبرد و متأسفانه متولیان امر فرهنگی از جمله استانداران پیشین و آنها هم آنطور که باید در این زمینه اقدامی نکردهاند. کتابخانههای اینجا از نظر بار علمی فقیر بود و کتابهای مرجع و علمی مهم که برای دانشجویان لازم باشد و کتابهایی که ایران را به نسل جوان معرفی کند، نبود. بنابراین تصمیم گرفتم کتابخانه خودم را که به سختی با عشق و علاقه جلد جلد و ورق ورق از داخل ایران و خارج گردآوری کرده بودم را جمعآوری و در یک فرصت مناسب به استان زادگاه خودم سیستان و بلوچستان وقف کنم.»
ارزش بالای کتابخانه استاد ایرج افشار سیستانی سبب شد تا کارشناسان اسناد ملی پس از بازدید از این کتابخانه به سبب ارزشمندی و نفیس بودن کتابها، نتوانند برای آن قیمت مادی تعیین کنند. این کتابخانه صددرصد تخصصی درباره ایران شناسی است و کتابهای معتبری در زمینه تاریخ مناطق مختلف کشور در آن موجود است.
این محقق و پژوهشگر نامی ایران علاوه بر وقف کتابخانه کمنظیر و گرانقدر خود، تمام حقوق مادی و معنوی تألیفات خود را نیز وقف کرده است.
از دیگر افتخارات افشار سیستانی میتوان به کسب عنوان برترین نویسنده و پژوهشگر صنعت گردشگری ایران در سال ۱۳۸۴، دریافت نشان ادبی تاجیکستان در سال ۱۳۸۷ و چهره ماندگار از سوی شهرداری تهران و کمیسیون ملی یونسکو در ایران در سال ۹۳ اشاره کرد.
ایرج افشار سیستانی را که نویسنده و پژوهشگر شاخص ایرانشناسی است بهپاس پژوهشهای گسترده در حوزه خلیج فارس بهنام پدر خلیجفارس لقب دادهاند.
