واشنگتن دیسی امریکا از روز سهشنبه ۱۳ دسامبر میزبان نشست رهبران کشورهای آفریقایی و امریکا بود و این نشست کار خود را در بخشهای مختلف به مدت سه روز ادامه داد. قریب ۵۰ رهبر آفریقایی در این نشست مشارکت داشتند و جو بایدن، رئیسجمهور امریکا، چهارشنبه شب ضیافت شامی را به افتخار این رهبران ترتیب داد و فردای آن نیز در این نشست مشترک سخنرانی کرد تا دیدگاههای کلی امریکا را در مورد همکاری و سرمایهگذاریها در کشورهای آفریقایی و همچنین پیشنهاد کشورش برای دادن یک کرسی در گروه ۷ به کشورهای آفریقایی و تغییر در ساختار شورای امنیت سازمان ملل بیان کرده باشد. به این ترتیب، دولت بایدن بعد از هشت سال دومین نشست مشترک امریکا با کشورهای آفریقایی را در سطح رهبران برگزار کرد و معلوم است نگرانیها در حلقه حاکمیتی امریکا در مورد نفوذ سنتی روسیه در قاره آفریقا و نفوذ نوپا، اما به شدت در حال گسترش چین، انگیزههای اصلی برای برگزاری این نشست بودهاند.
نشست پرسروصدا
به نظر میرسد برنامه واشنگتن برای برگزاری این نشست به نحوی بود که کاخ سفید نشان دهد، قصد توجه همهجانبه به تمامی دغدغههای موجود در کشورهای آفریقایی را دارد. برای مثال، جلسات روز اول نشست مسائلی از قبیل محیط زیست، بهداشت عمومی، حکومتداری دموکراتیک و امنیت متمرکز بود و پنل اخیر به ریاست آنتونی بلینکن وزیر خارجه، لوید جی آستین وزیر دفاع و سامانتا پاور مدیر آژانس توسعه بینالمللی امریکا برگزار شد و کاترین تای، نماینده تجاری امریکا نیز هدایت کنفرانس وزرا در خصوص تجارت را به عهده داشت. بلینکن در این پنل از قصد سرمایهگذاریهای امریکا در کشورهای آفریقایی گفت و اینکه آنها یک هدف کلی را دنبال میکنند؛ «تداوم مشارکت ما تا اینکه بهتر بتوانیم با چالشهایی مقابله کنیم که در مواجهه با آنها هستیم.» هر چند منظور او از این چالشها را با توجه به نشست مشترک او و آستین با رهبرانی جیبوتی، نیجر و سومالی در صبح آن روز، باید مسائلی دانست که کشورهای آفریقایی به واسطه اختلافات درونی و درگیریهای قبیلهای یا ظهور گروههای تندرو تروریستی از مدتها قبل با آن دست به گریبان هستند، اما اظهارات آستین به خوبی نشان داد مقصود واشنگتن از این چالشها نه گرفتاریهای امنیتی کشورهای آفریقایی بلکه دغدغه خود امریکا در خصوص رقابتش با روسیه و چین است. آستین در این نشست مدعی شد نفوذ روسیه و چین در آفریقا باعث بیثباتی در این قاره میشود که تاکنون سابقه نداشته است و تأکید کرد: «در رابطه با روسیه و چین شاهد هستیم که چین نفوذ اقتصادی خود را گسترش میدهد و چیزی که باعث نگرانی میشود این است که آنها همواره درباره کاری که میکنند شفافیت نشان نمیدهند.» بنابراین دولت بایدن با وجود تمام ادعاها و سروصدایی که در این نشست و در خصوص همکاریهای مشترک به کشورهای آفریقایی و سرمایهگذاریها کرده، چندان دغدغهای در مورد گرفتاریهای کشورهای آفریقایی ندارد و تنها نگران گسترش نفوذ روسیه و چین در این قاره است و این نشست را نیز به منظور مهار این دو کشور در قاره آفریقا برگزار کرده است.
جبران مافات
آنچه از برنامه امریکا در این نشست اعلام شد سرمایهگذاری ۵۵ میلیارد دلاری است که به گفته بایدن دولت او قصد دارد این مقدار را با همکاری نزدیک با کنگره طی سه سال آینده به آفریقا اختصاص دهد. او قول داد امریکا به واسطه تخصیص میلیاردها دلار به عنوان بودجه دولتی در «آینده آفریقا» مشارکت کند تا این سرمایهگذاری در بخشهای بهداشت عمومی، امنیت غذایی و زیرساختها، فعالیتها و فناوری صرف شود. کاخ سفید نیز در بیانیه خود از تعهد جدید دولت امریکا برای تأمین مواد غذایی، کمکهای فوقالعاده و دیگر اقدامات در زمینه امنیت غذایی در بلندمدت گفت و اینکه تلاش میکند این برنامه را از طریق ادغام دو بخش خصوصی و عمومی به همراه مؤسسات مالی بینالمللی به منظور تأمین مواد غذایی انجام دهد. هر چند به نظر میرسد دولت بایدن دستکم در ظاهر امر وعدههای جذابی را به رهبران آفریقایی داده، اما باید این وعدهها را از دو جنبه مورد تحلیل قرار داد. جنبه نخست غیبت طولانیمدت امریکا در حوزه قاره آفریقاست، به نحوی که نه تنها جو بایدن تاکنون سفری به کشورهای این قاره نداشته بلکه دونالد ترامپ و حتی باراک اوباما، رؤسای جمهور پیشین امریکا نیز چندان توجهی به این حوزه نداشتند و میتوان گفت که جدیترین سفر اوباما به این قاره سفر پرهزینه ۱۰۰ میلیون دلاری او در یک دهه پیش بود. بن رودرز، معاون پیشین مشاور امنیت ملی امریکا، در آن زمان گفت که دولت اوباما آن گونه که باید به قاره آفریقا توجه ندارد و «کشورهایی مانند چین، ترکیه و برزیل به طور گسترده در آفریقا سرمایهگذاری کردهاند. امریکا به علت نداشتن ارتباط گسترده با آفریقا، رهبری خود را در جهان از دست میدهد.» حالا به نظر میرسد عقبافتادگی امریکا از رقابت با دیگر کشورها به خصوص چین و روسیه آن قدر زیاد شده که دولت بایدن به فکر افتاده است با وعده سرمایهگذاری ۵۵ میلیارد دلاری یا حمایت از عضویت یک نماینده از قاره آفریقا در شورای امنیت سازمان ملل یا گروه ۲۰ جبران این عقبافتادگی را بکند، اما مسئله اساسی این است که آیا کاخ سفید با این دست وعدهها میتواند کاری از پیش ببرد.
وعدههای بیحاصل
قبل از هر چیز، باید توجه داشت که دو وعده بایدن برای حمایت از کرسی آفریقا در شورای امنیت و گروه ۲۰ بیشتر وعدهای برای جلب حمایت رهبران آفریقایی در مقطع فعلی از بحرانهای جهانی و به خصوص جنگ اوکراین است تا اینکه واقعاً او یا رئیسجمهور بعدی امریکا بتواند کار جدی در این زمینه انجام دهد. در واقع، کشورهای آفریقایی برای کسب یک کرسی در گروه ۲۰ باید موافقت تمامی اعضای این گروه را به دست بیاورند و تنها حمایت امریکا کافی نیست و کرسی آفریقا در شورای امنیت نیز از مدتها قبل مطرح است و معلوم نیست به چه نتیجهای برسد، به خصوص اینکه رقبایی از دیگر حوزههای جهانی به ویژه دو کشور برزیل و هند فعالیت جدی در این زمینه دارند. در خصوص سرمایهگذاری ۵۵ میلیارد دلاری امریکا آن هم طی سه سال نیز باید گفت که این وعده بایدن چندان چیزی نیست که بتواند باری از دوش کشورهای آفریقایی بردارد. کافی است که این رقم را با کمک بیش از ۶۰ میلیارد دلاری امریکا به اوکراین مقایسه کرد که تنها طی هشت ماه گذشته هزینه شده تا معلوم شود وعده بایدن به کشورهای آفریقایی چندان رقم جالب توجهی نیست. علاوه بر این، رابطه تجاری چین با کشورهای آفریقایی فاصله آن را با امریکا به خوبی نشان میدهد، به نحوی که میزان تجارت چین با این کشورها در سال گذشته میلادی بالغ بر ۲۵۴ میلیارد دلار بود، در حالی که میزان تجارت امریکا با این کشورها فقط تا حد ۳/۶۴ میلیارد دلار برآورد شده بود. به این جهت است که آشوک سواین، استاد تحقیقات درباره صلح و درگیری دانشگاه اوپسالای سوئد، در مقاله خود با عنوان «چگونگی سبقت چین از امریکا در آفریقا» مینویسد: «چین نه تنها به یک قدرت تجاری کلیدی و مهم، بلکه به یک پیمانکار، تأمینکننده مالی، ارائهدهنده خدمات، اهداکننده و سرمایهگذار در آفریقا نیز تبدیل شده است.» او از علاقه اقتصادهای نوظهور این قاره به جذب سرمایهگذاری و فعالیت چین میگوید چراکه «مشارکت چین در سراسر قاره آفریقا به ایجاد مشاغل محلی کمک میکند.» سواین در مقاله خود به امریکا توصیه میکند به جای مقصر قلمداد کردن چین، هر چه بیشتر در مسیر اقتصادی در آفریقا قدم بردارد چراکه «عقبنشینی تدریجی اقتصادی امریکا از آفریقا در حال خسارت وارد کردن به منافع استراتژیک و مالی امریکاست.» به نظر میرسد اظهارات وزیر دفاع امریکا در این نشست همچنان در راستای مقصر قلمداد کردن چین باشد و واشنگتن هنوز واقعیت نیاز به سرمایهگذاری و مشارکت بسیار فراتر از ۵۵ میلیارد دلار در آفریقا را درک نکرده است، از این رو وعدههای رئیسجمهور امریکا آنقدر برای رهبران آفریقا جذابیتی ندارد که حاضر شوند همکاری با چینیها را کنار بگذارند و این وعدهها نمیتواند در بلندمدت نتیجهای برای امریکا داشته باشد.
