بررسی وضعیت مناطق آزاد و ویژه اقتصادی در مورد داشتن واحدهای فعال صنعتی و معدنی از آن حکایت دارد که از بیش از ۷۳ هزار واحد فعال در کشور، فقط ۲هزارو ۲۷۵ واحد در این مناطق حضور دارند. به عبارت دیگر این مناطق با وجود اینکه قوانین و تشریفات گمرکی سهلتری دارند، اما فقط میزبان ۱/۳درصد از واحدهای صنعتی و معدنی فعال در کشور هستند. نارضایتی از عملکرد این مناطق در سایر بخشها، بهویژه وصول مالیات نیز وجود دارد. به طوری که معاون توسعه سازمان امور مالیاتی با انتقاد از معافیتهای فلهای در این مناطق میگوید: «باید در ارائه معافیتهای مالیاتی هدفمند و هوشمند برخورد کنیم و چارچوبی برای آن تعریف شود و این معافیتها را برای هر فعالیتی طبقهبندی کنیم به جزئیات معافیتها بپردازیم تا این معافیتها به صورت عام ارائه نشود.»
براساس آمار موجود وضعیت اشتغال صنایع در مناطق آزاد کشور بهرغم وجود ظرفیتهای بالا قابل قبول نیست. در بخش وصول مالیات نیز معافیتهای فلهای در این مناطق مورد نقد سازمان امور مالیاتی است که باید آسیب شناسی شده و در اداره این مناطق تجدید نظر شود. باید این موضوع را مورد بررسی قرار داد که آیا مناطق آزاد کشورمان رسالت اصلی و تعریف شده در بدو تأسیس را در چند دهه گذشته (از اوایل دهه ۷۰) نسبت به اقتصاد ملی انجام شدهاند یا خیر و این یک سؤال اساسی و مهم است که باید قبل از تحلیل به آن پاسخ داده شود و باید دید آیا مناطق آزاد رسالتهای خود ایجاد اشتغال، جذب سرمایهگذاری داخلی و خارجی و تبدیل به بارانداز صادراتی را انجام دادهاند و باید این موضوع مهم مورد ارزیابی قرار بگیرد. بررسی وضعیت مناطق آزاد و ویژه اقتصادی در مورد داشتن واحدهای فعال صنعتی و معدنی از آن حکایت دارد که از بیش از ۷۳ هزار واحد فعال فقط ۲هزارو ۲۷۵ واحد در این مناطق حضور دارند؛ یعنی این مناطق با وجود اینکه قوانین و تشریفات گمرکی سهلتری دارند، اما فقط میزبان ۱/۳ درصد از واحدهای صنعتی و معدنی فعال در کشور هستند. وضعیت اشتغال نیز در این مناطق چندان قابل توجه نیست؛ مجموع اشتغال در واحدهای مذکور ۱۴۱ هزارو ۲۱ نفر است؛ یعنی سهم مناطق آزاد از کل اشتغال واحدهای صنعتی و معدنی فعال در کشور ۵/۵ درصد است. به صورت جزییتر باید اشاره شود که منطقه آزاد کیش با ۷۴ واحد و اشتغال ۲ هزارو ۶۳۷ نفر، چابهار با ۱۹۰ واحد و اشتغال ۵ هزارو ۳۱۱ نفر و قشم با ۱۹۳ واحد و اشتغال ۷ هزارو ۶۴۴ نفر کمترین واحد فعال را در بین مناطق آزاد دارند.
معاون سازمان امور مالیاتی: عمده مناطق شروط معافیت مالیات ارزش افزوده را ندارند
سعید توتونچی معاون توسعه مدیریت و منابع سازمان امور مالیاتی در گفتگو با باشگاه خبرنگاران جوان درباره تغییر قوانین مالیاتی در مناطق آزاد میگوید: «تا همین چند ماه گذشته که قانون مالیات بر ارزش افزوده به اجرا برسد، تمام معافیتهای قانون مالیات بر ارزش افزوده و مالیاتهای مستقیم برای ۲۰ سال در این مناطق به اجرا رسیده است و تا همین چند ماه قبل، تمام مراودات مناطق آزاد معاف از قانون مالیات بر ارزش افزوده بود و هنوز هم این مناطق معاف از قانون مالیاتهای مستقیم هستند و از معافیت مالیاتی ۲۰ ساله برخوردارند.»
وی میافزاید: «تا همین چند ماه گذشته که قانون مالیات بر ارزش افزوده به اجرا برسد، تمام معافیتهای قانون مالیات بر ارزش افزوده و مالیاتهای مستقیم برای ۲۰ سال در این مناطق به اجرا رسیده است و تا همین چند ماه قبل، تمام مراودات مناطق آزاد معاف از قانون مالیات بر ارزش افزوده بود و هنوز هم این مناطق معاف از قانون مالیاتهای مستقیم هستند و از معافیت مالیاتی ۲۰ ساله برخوردارند.»
معاون سازمان امور مالیاتی تأکید میکند: «در دولت دوازدهم لایحهای برای تعیین تکلیف مالیات بر عملکرد یعنی مالیات بر درآمد و دارایی فعالان اقتصادی که در مناطق آزاد حضور دارند و در این مناطق فعال هستند و ۲۰ سال معافیت مالیاتی آنها به پایان رسیده، ارائه شد که در حال حاضر بررسی این لایحه در دستور کار کمیسیون اقتصادی مجلس قرار دارد.»
توتونچی تأکید میکند: «البته در این لایحه هم گفته نشده که این افراد پس از ۲۰ سال معافیت، باید مشمول مالیات شوند بلکه قرار بر این است که مالیات این افراد به صورت پلکانی افزایش پیدا کند و برای زیر بخشهای اقتصادی در این مناطق از جمله واحدهای تولیدی، خدماتی، زیرساختی و گردشگری هم مالیاتهای سنگین در نظر گرفته شده و همچنین این لایحه هنوز به قانون تبدیل نشده و در مجلس در حال بررسی است.»
وی با بیان اینکه در قانون مالیات بر ارزش افزوده مصوب سال ۱۴۰۰ شروطی برای معافیت مالیات ارزش افزوده مناطق آزاد در نظر گرفتهاند و هر منطقهای سه ویژگی در نظر گرفته شده را داشته باشند معاف از مالیات بر ارزش افزوده خواهند بود، میافزاید: «هر منطقهای تراز مثبت داشته باشد، خارج از نقطه جمعیتی باشد و همچنین مناطق آزاد اقتصادی که محصور بودن آن به تأیید گمرک جمهوری اسلامی رسیده و در محدوده فنی کنشی شدهاند مشمول این مالیات بر ارزش افزوده نخواهد شد. اما در حال حاضر عمده مناطق آزاد ویژگیهای مورد نیاز برای معافیت از مالیات بر ارزش افزوده را ندارند و در بسیاری مراودات در مناطق آزاد مشمول مالیات میشوند.»
توتونچی میگوید: «معتقدم در همه جای دنیا چه در ایران و چه در خارج از کشور، معافیتها اگر غیرهدفمند و عام و فلهای ارائه شود منجربه انقطاع و گسستن اطلاعات اقتصادی فعالان فضای کسب و کار آن بخش برای سازمان امور مالیاتی میشود که به طور قطع به دنبال آن فرار مالیاتی ایجاد میشود و در نهایت منجربه کاهش درآمدهای مالیاتی در کشور خواهد شد. از این رو باید در ارائه معافیتهای مالیاتی هدفمند و هوشمند برخورد کنیم و چارچوبی برای آن تعریف شود و این معافیتها را برای هر فعالیتی طبقهبندی کنیم به جزئیات معافیتها بپردازیم تا این معافیتها به صورت عام ارائه نشود.»
وی میافزاید: «همین عام شدن معافیتها باعث شده که افرادی با انگیزه بازرگانی مبتنی بر واردات، وارد مناطق شوند و در همین روند بسیاری از درآمدهای مالیاتی در این مناطق ضایع میشوند.»
